Thư | 手紙 | Những Lá Thư Từ Nhà Tù
Phân tích sách — Higashino Keigo, 2003, IPM
Thư (手紙, 2003) — Higashino Keigo. Bản tiếng Việt do IPM phát hành.
Bài viết có tiết lộ nhiều diễn biến, nhưng không kể chi tiết trang cuối.
Một cuốn sách của Higashino không có trinh thám
Nhắc đến Higashino Keigo, người ta nghĩ đến trinh thám. Những vụ án, những cú lật, những thám tử thiên tài. Phía Sau Nghi Can X, Ác Ý, loạt truyện về Kaga Kyoichiro.
Thư không phải trinh thám. Không có bí ẩn. Không có thám tử. Ta biết ai phạm tội, phạm tội gì, vì sao, ngay từ những trang đầu. Và cuốn sách dành gần như trọn vẹn số trang của nó để kể về những gì xảy ra sau vụ án. Không phải với kẻ phạm tội. Mà với em trai của hắn.
Mình nghĩ đó là cuốn sách dũng cảm nhất của Higashino mà mình từng đọc. Bởi vì nó lấy đi tất cả những công cụ mà ông giỏi nhất, sự hồi hộp, câu đố, cú lật, và chỉ để lại một câu hỏi đạo đức trần trụi: người thân của một kẻ giết người có tội gì không?
Một gói hạt dẻ
Tsuyoshi là anh trai của Naoki. Cha mẹ họ đã mất. Tsuyoshi bỏ học, đi làm công việc chân tay nặng nhọc để nuôi em, với một mong ước duy nhất: Naoki sẽ được vào đại học, có một cuộc đời tốt hơn anh.
Rồi Tsuyoshi bị thương ở lưng. Không làm được việc nặng nữa. Không có tiền. Và kỳ thi đại học của Naoki đang đến gần.
Tsuyoshi đột nhập vào nhà một bà cụ giàu có sống một mình, định lấy trộm ít tiền. Nhưng anh nán lại trong ngôi nhà ấy lâu hơn mức cần thiết, vì một gói hạt dẻ rang, thứ mà em trai anh thích. Bà cụ trở về. Trong cơn hoảng loạn, Tsuyoshi giết bà.
Mười lăm năm tù.
Mình nghĩ chi tiết gói hạt dẻ là chi tiết tàn nhẫn nhất của cuốn sách. Một vụ trộm vì em trai. Một cái chết vì một món quà nhỏ cho em trai. Tsuyoshi không phải một kẻ ác. Anh chỉ là một người anh, đã yêu em mình theo cách sai lầm nhất có thể.
Mỗi tháng một lá thư
Từ trong tù, Tsuyoshi viết thư cho Naoki. Mỗi tháng một lá. Đều đặn, suốt nhiều năm.
Những lá thư ấy hồn nhiên đến đau lòng. Tsuyoshi kể về cuộc sống trong tù, hỏi han việc học của em, động viên em cố gắng. Anh không biết rằng mỗi lá thư mang con dấu của nhà tù đến hòm thư của Naoki là một lời nhắc với cả thế giới: người nhận thư này là em trai của một kẻ giết người.
Một bài review trên Goodreads tóm tắt hành trình của Naoki: phải bỏ học, bỏ việc, từ bỏ ước mơ và cả người mình yêu, chỉ vì là em trai của kẻ giết người. Và trong khi đó, người anh trong tù vẫn đều đặn viết thư mỗi tháng.
Song sắt của định kiến
Cuốn sách theo Naoki qua nhiều năm. Và mỗi lần anh cố gắng bắt đầu một điều gì đó, cái bóng của Tsuyoshi lại xuất hiện.
Anh có giọng hát hay. Anh tham gia một ban nhạc, và ban nhạc sắp được ký hợp đồng. Rồi người ta biết về anh trai anh. Anh phải rời ban nhạc.
Anh yêu một cô gái, và cô cũng yêu anh. Rồi gia đình cô biết về anh trai anh.
Anh tìm được một công việc ổn định. Rồi đồng nghiệp biết.
Một bài review tiếng Việt trên Bookmark đặt tên rất chính xác: “Song sắt của định kiến xã hội”. Tsuyoshi bị giam sau song sắt của nhà tù. Naoki bị giam sau một song sắt khác, vô hình, mà không ai thừa nhận là có. Và song sắt của Naoki không có hạn tù. Không có ngày được thả.
Ông giám đốc
Và rồi có một cảnh mà mình nghĩ là cảnh quan trọng nhất của Thư, và cũng là cảnh khó chịu nhất.
Naoki, sau khi bị chuyển sang một bộ phận tệ hơn ở công ty vì người ta biết về anh trai anh, nói chuyện với ông giám đốc của công ty. Anh nghĩ ông ấy sẽ an ủi anh, hoặc xin lỗi. Ông ấy không làm vậy.
Ông nói với Naoki rằng sự phân biệt đối xử mà anh phải chịu là điều tự nhiên. Rằng xã hội cần nó. Rằng những người bình thường tránh xa người thân của tội phạm không phải vì họ ác, mà vì họ muốn bảo vệ bản thân. Và rằng chính sự phân biệt ấy là một phần của hình phạt: kẻ phạm tội phải biết rằng tội ác của mình sẽ làm khổ cả những người thân yêu nhất.
Bài review trên Bookmark đọc cảnh này như việc Higashino đặt định kiến vào vị trí trung tâm, như một bản năng tự vệ của xã hội, không chỉ là sự kỳ thị đơn thuần. Mình nghĩ đó là cách đọc đúng. Và mình nghĩ đó là điều làm Thư khác với một cuốn sách đơn giản kêu gọi xóa bỏ định kiến. Higashino không nói rằng xã hội sai. Ông nói rằng xã hội vận hành như vậy, vì những lý do có thể hiểu được. Và câu hỏi không phải là làm sao để thay đổi xã hội, mà là một người phải sống thế nào trong một xã hội như vậy.
YBOX nhận xét rằng tác giả không phê phán nhân vật nào, dù đúng hay sai. Mình đồng ý. Không có kẻ xấu trong Thư. Chỉ có những con người, mỗi người làm điều mà họ nghĩ là đúng, và cùng nhau tạo nên một bức tường mà không ai một mình dựng lên.
Yumiko
Có một nhân vật mà mình nghĩ là người tốt nhất trong cuốn sách: Yumiko, một đồng nghiệp của Naoki, người biết về anh trai anh từ đầu, và không quan tâm.
Yumiko làm một điều mà Naoki không biết trong một thời gian dài. Khi Naoki ngừng trả lời thư của Tsuyoshi, cô viết thư cho Tsuyoshi, mạo danh Naoki. Để người anh trong tù không cảm thấy bị bỏ rơi.
Mình nghĩ Yumiko là câu trả lời mà cuốn sách đưa ra, nếu nó có một câu trả lời. Không phải xóa bỏ định kiến của cả xã hội. Mà là những người, từng người một, chọn đối xử với một con người như một con người. Yumiko không thay đổi được thế giới của Naoki. Nhưng cô thay đổi được những người ở gần anh nhất.
Những lá thư một chiều
Mình muốn nói thêm về hình thức của cuốn sách, vì nó không chỉ là một cái tên.
Thư theo chân Naoki, nhưng xen giữa những chương là những lá thư của Tsuyoshi, được in nguyên văn. Và chúng có một giọng rất riêng: chữ nghĩa giản dị, câu cú mộc mạc, những lời hỏi han lặp đi lặp lại. Giọng của một người đàn ông bỏ học sớm, lao động chân tay, giờ ngồi trong tù cố gắng viết cho đứa em mà mình tự hào.
Điều đau lòng là những lá thư ấy hoàn toàn một chiều. Tsuyoshi gần như không biết gì về cuộc sống thật của Naoki ở bên ngoài, về những cánh cửa đóng lại trước mặt em mình, về cái giá mà em phải trả. Anh viết về những ngày trong tù, hỏi han việc học, việc làm của em, như thể cuộc đời bên ngoài vẫn đang diễn ra bình thường, như thể anh vẫn là người anh trai có thể chăm lo cho em.
Mình nghĩ Higashino dùng những lá thư này như một tấm gương ngược. Mỗi lá thư đến là một lần ta thấy khoảng cách giữa hai anh em lớn thêm. Không phải vì Tsuyoshi không thương em. Mà vì tình thương của anh bị giam trong bốn bức tường, và chỉ có thể đi ra qua những tờ giấy, những tờ giấy mang con dấu của nhà tù, làm tổn thương chính người nhận.
Và khi Naoki ngừng trả lời, những lá thư vẫn đến. Tháng này qua tháng khác. Mình nghĩ không có hình ảnh nào trong cuốn sách cô đơn hơn thế: một người viết thư cho một người không còn đọc.
Nếu là mình
Có một câu hỏi mà Thư buộc người đọc phải tự hỏi, và mình nghĩ đó là điều làm cuốn sách khó chịu theo cách đúng đắn nhất.
Nếu mình là chủ cửa hàng nơi Naoki xin việc, mình có nhận anh không? Nếu mình là cha mẹ cô gái mà Naoki yêu, mình có để con gái mình cưới em trai của một kẻ giết người không? Nếu mình là phụ huynh có con học cùng lớp với con gái của Naoki, mình có dặn con tránh xa bé không?
Khi đọc, ta đứng về phía Naoki. Ta thấy những người xung quanh anh thật bất công. Nhưng ông giám đốc trong cuốn sách nói một điều mà ta khó phản bác: những người ấy không phải người xấu. Họ là những người bình thường, làm điều mà người bình thường sẽ làm. Và nếu thành thật, mình không chắc mình sẽ khác họ.
Mình nghĩ đây là lý do Thư là cuốn sách mà mình nhớ lâu nhất trong số những cuốn Higashino mình từng đọc. Những cuốn trinh thám của ông thách thức trí thông minh của người đọc. Thư thách thức lương tâm của người đọc. Nó không cho ta đứng ở vị trí an toàn của người phán xét. Nó đặt ta vào vị trí của những người dựng nên song sắt.
Higashino và tội ác
Thư không phải lần duy nhất Higashino viết về những gì xảy ra sau một tội ác.
Năm 2004, ông viết Samayou Yaiba (tạm dịch: Lưỡi dao lang thang), về một người cha đi trả thù những kẻ đã giết con gái mình, vì biết rằng luật pháp sẽ không trừng phạt chúng đủ nặng. Năm 2014, ông viết Utsuro na Jujika (tạm dịch: Thập tự giá trống rỗng), về án tử hình và câu hỏi liệu nó có thật sự mang lại công lý cho gia đình nạn nhân. Những cuốn sách này, cùng với Thư, cho thấy một Higashino khác với hình ảnh nhà văn trinh thám giải đố: một người quan tâm đến những câu hỏi mà vụ án để lại, sau khi kẻ phạm tội đã bị bắt.
Và trong số đó, Thư là cuốn chọn góc nhìn ít ai chọn nhất. Không phải nạn nhân. Không phải gia đình nạn nhân. Không phải kẻ phạm tội. Mà là gia đình của kẻ phạm tội: những người mà xã hội không coi là nạn nhân, nhưng cũng không thể coi là có tội.
Năm 2006, cuốn sách được chuyển thể thành phim điện ảnh ở Nhật. Mình chưa xem bản phim, nên không thể so sánh. Nhưng việc một câu chuyện không có vụ án nào để giải, không có thám tử nào, lại được chọn để đưa lên màn ảnh, cho thấy câu hỏi mà nó đặt ra đã chạm đến nhiều người như thế nào.
Lá thư cuối cùng
Và rồi, nhiều năm sau, Naoki có gia đình, có một đứa con gái. Và anh nhìn thấy con gái mình bị cô lập, bị những đứa trẻ khác tránh xa, vì ông chú của bé là một kẻ giết người.
Naoki đưa ra một quyết định. Anh viết lá thư cuối cùng cho Tsuyoshi. Anh sẽ cắt đứt mọi liên lạc. Anh không thể để con gái mình phải mang cùng một song sắt.
Mình sẽ không kể những gì xảy ra sau đó, ở nhà của con trai bà cụ bị giết, và ở nhà tù, trong những trang cuối. Chỉ nói rằng có những lá thư khác mà Tsuyoshi đã viết suốt những năm ấy, không phải cho Naoki. Và chúng thay đổi mọi thứ mà Naoki nghĩ mình biết về anh trai mình.
Lời kết
Chín điểm. Thư không phải cuốn sách dễ chịu. YBOX nhận xét rằng đây là một trong những tác phẩm tâm lý xuất sắc của Higashino, nhưng không phải ai cũng hợp gu. Một số độc giả trên Goodreads thấy văn phong nhàm, cốt truyện dễ đoán. Mình hiểu. Không có cú lật nào để chờ đợi. Chỉ có một người đàn ông bị cuộc đời dồn vào góc hết lần này đến lần khác.
Nhưng mình nghĩ ít cuốn sách nào khiến mình nghĩ lâu đến vậy về một câu hỏi mà mình chưa bao giờ đặt ra. Khi đọc tin về một vụ án, ta nghĩ đến nạn nhân, nghĩ đến kẻ phạm tội. Ta hiếm khi nghĩ đến người em trai, người mẹ, đứa con của kẻ phạm tội. Những người không làm gì sai, và sẽ trả giá suốt đời.
Một gói hạt dẻ rang. Mười lăm năm tù. Và một chồng thư, mỗi tháng một lá, từ một người anh không biết rằng chính tình yêu của mình là bức tường giam cầm em trai.
Nguồn tham khảo:
Tiếng Việt
- Review Thư của Higashino Keigo — song sắt của định kiến xã hội — Bookmark
- [Tóm tắt & Review sách] “Thư”: Khi định kiến xã hội mới là thứ giam cầm ta mãi mãi — YBOX
- [Tóm tắt & Review sách] “Thư”: Khi định kiến xã hội muốn nhấn chìm bạn — YBOX
- Thư — Goodreads (bản tiếng Việt)
Tiếng Anh
- 手紙 (Tegami) — Goodreads
- Keigo Higashino — Wikipedia