The Wind Rises | 風立ちぬ Gió Nổi | Gió Đã Nổi, Phải Cố Mà Sống
Phân tích — Hayao Miyazaki, Studio Ghibli, 2013
The Wind Rises (2013) — đạo diễn và biên kịch Hayao Miyazaki, Studio Ghibli.
Một giấc mơ bay
The Wind Rises mở đầu bằng một giấc mơ.
Một cậu bé trèo lên mái nhà lúc bình minh, ở vùng quê Nhật Bản những năm 1910. Trên mái nhà có một chiếc máy bay. Không phải máy bay thật: một chiếc máy bay nhỏ, hình con chim, như được vẽ trong một cuốn sách thiếu nhi. Cậu bé trèo vào, khởi động động cơ. Chiếc máy bay cất cánh, bay qua những mái nhà, qua những cánh đồng, qua dòng sông, dưới bầu trời xanh. Cậu bé cười.
Rồi một con tàu chiến khổng lồ, đen sì, xuất hiện trên bầu trời. Treo dưới bụng nó là những quả bom, như những con sâu. Những quả bom rơi xuống. Chiếc máy bay của cậu bé vỡ tan. Cậu rơi xuống.
Và cậu tỉnh dậy.
Cậu bé ấy tên là Jiro Horikoshi. Cậu bị cận thị, không bao giờ có thể làm phi công. Nhưng cậu có thể thiết kế máy bay. Và cả bộ phim là hành trình của cậu đi theo giấc mơ ấy: giấc mơ tạo ra những chiếc máy bay đẹp nhất thế giới. Và giấc mơ ấy, như cảnh mở đầu đã báo trước, sẽ biến thành những quả bom.
Người thiết kế Zero
Jiro Horikoshi là một người có thật. Ông là kỹ sư hàng không người Nhật đã thiết kế chiếc Mitsubishi A6M Zero, chiến đấu cơ nổi tiếng nhất của Đế quốc Nhật Bản trong Thế chiến thứ hai. Chiếc máy bay được dùng trong trận Trân Châu Cảng. Chiếc máy bay mà về cuối chiến tranh, được dùng cho những phi công cảm tử Kamikaze lao vào tàu chiến Mỹ.
Và Hayao Miyazaki, một người theo chủ nghĩa hòa bình suốt đời, một người phản đối chiến tranh kịch liệt, đã làm một bộ phim về người đàn ông ấy.
Wikipedia ghi nhận rằng The Wind Rises là phim Nhật Bản có doanh thu cao nhất năm 2013. Nó được đề cử Oscar Phim hoạt hình hay nhất. Và nó bị chỉ trích từ cả hai phía.
Bị chửi từ cả hai phía
Ở Hàn Quốc và Trung Quốc, những đất nước từng chịu đựng sự xâm lược của Đế quốc Nhật, nhiều nhà phê bình và khán giả cáo buộc bộ phim tôn vinh chủ nghĩa quân phiệt, hoặc ít nhất là né tránh tội ác chiến tranh của Nhật. Làm sao có thể làm một bộ phim đẹp đẽ, lãng mạn, về người đã tạo ra vũ khí giết hàng nghìn người?
Ở Nhật Bản, phe cánh hữu lại tấn công Miyazaki vì lý do ngược lại. Cùng thời điểm bộ phim ra mắt, Miyazaki viết một bài luận phản đối việc sửa đổi Hiến pháp Nhật, để giữ Điều 9, điều khoản cam kết Nhật Bản từ bỏ chiến tranh. Những người theo chủ nghĩa dân tộc gọi ông là kẻ phản quốc, kẻ chống Nhật.
Và thậm chí có cả một tổ chức chống thuốc lá ở Nhật phàn nàn về số cảnh nhân vật hút thuốc trong phim.
Một bộ phim về hòa bình bị coi là tôn vinh chiến tranh. Một đạo diễn chống chiến tranh bị coi là kẻ phản quốc. Mình nghĩ điều đó cho thấy The Wind Rises là một bộ phim phức tạp hơn những gì người ta muốn nó là.
Một giấc mơ đẹp, và một lời nguyền
Trong những giấc mơ của mình, Jiro thường gặp Giovanni Battista Caproni, nhà thiết kế máy bay người Ý mà cậu thần tượng từ nhỏ. Hai người đứng trên cánh những chiếc máy bay khổng lồ, bay qua những cánh đồng, nói chuyện về giấc mơ.
Và Caproni nói với Jiro một điều mà mình nghĩ là câu hỏi trung tâm của cả bộ phim. Máy bay, ông nói, là những giấc mơ đẹp. Nhưng chúng cũng là những giấc mơ bị nguyền rủa. Định mệnh của chúng là trở thành công cụ giết người và hủy diệt. Rồi ông hỏi Jiro: cậu thích một thế giới có kim tự tháp, hay một thế giới không có kim tự tháp?
Kim tự tháp là những công trình vĩ đại nhất của loài người. Và chúng được xây dựng bằng mồ hôi và máu của hàng nghìn nô lệ. Liệu cái đẹp có đáng với cái giá ấy không?
Jiro trả lời rằng cậu chỉ muốn tạo ra những chiếc máy bay đẹp.
Mình nghĩ đó là câu trả lời trung thực nhất, và đáng sợ nhất, của bộ phim. Jiro không phải một kẻ ác. Cậu không muốn chiến tranh. Cậu chỉ muốn tạo ra cái đẹp. Và cậu nhắm mắt lại trước việc cái đẹp ấy sẽ được dùng vào việc gì.
Miyazaki và Jiro
Nhiều nhà phê bình đồng ý rằng The Wind Rises là một bức chân dung tự họa của chính Miyazaki. Jiro là hình ảnh của ông: một nghệ sĩ dành cả đời để theo đuổi cái đẹp, trong một ngành công nghiệp mà ông không hoàn toàn đồng ý.
Cha của Miyazaki từng là giám đốc một nhà máy sản xuất linh kiện cho máy bay chiến đấu của Nhật trong Thế chiến thứ hai. Miyazaki lớn lên giữa những chiếc máy bay. Ông yêu máy bay, đến mức gần như mọi bộ phim của ông đều có cảnh bay: Nausicaä, Laputa, Porco Rosso, Kiki. Và ông ghét chiến tranh. Hai thứ ấy luôn đánh nhau trong ông.
Và mình nghĩ đó là lý do Jiro trong phim không phải anh hùng, cũng không phải kẻ ác. Anh chỉ là một người sống trong một thời đại tàn khốc, và cố gắng làm những gì mình yêu. Bộ phim không tha thứ cho anh, cũng không kết tội anh. Nó chỉ nhìn anh, rất lâu, rất kỹ, như cách một người nhìn vào gương.
Động đất
Có một cảnh trong The Wind Rises mà mình nghĩ là một trong những cảnh hoạt hình đáng sợ nhất từng được làm.
Năm 1923, Jiro đang trên một chuyến tàu đến Tokyo thì trận động đất lớn Kanto xảy ra. Một trong những thảm họa tồi tệ nhất lịch sử Nhật Bản, giết chết hơn một trăm nghìn người.
Và Miyazaki vẽ trận động đất như một sinh vật sống. Mặt đất nhô lên, nhấp nhô như một con sóng, như lưng của một con quái vật khổng lồ đang thở. Những ngôi nhà nảy lên rồi đổ sập. Rồi lửa bùng lên, lan khắp thành phố.
Và âm thanh của trận động đất được tạo ra bằng giọng người. Những tiếng gầm gừ, rên rỉ, những âm thanh trầm đục, như tiếng của trái đất đang đau đớn. Miyazaki dùng giọng người cho nhiều hiệu ứng âm thanh trong phim, kể cả tiếng động cơ máy bay. Như thể mọi thứ trong thế giới ấy, máy móc, đất đai, đều có sự sống.
Nahoko
Giữa trận động đất, Jiro gặp một cô bé tên Nahoko, và giúp cô bé cùng người hầu của cô thoát khỏi đám cháy. Nhiều năm sau, họ gặp lại nhau ở một khách sạn trên núi. Và họ yêu nhau.
Câu chuyện tình của Jiro và Nahoko không phải là chuyện có thật. Nó được lấy từ một tiểu thuyết năm 1937 của nhà văn Tatsuo Hori, cũng mang tên Kaze Tachinu, “Gió nổi”. Trong tiểu thuyết ấy, Hori kể về người vợ chưa cưới của chính ông, chết vì bệnh lao. Và Miyazaki ghép câu chuyện ấy vào cuộc đời của Horikoshi.
Nahoko bị lao. Cô biết mình sẽ chết. Và cô chọn ở bên Jiro, trong khoảng thời gian ngắn ngủi còn lại, thay vì ở trong một viện điều dưỡng trên núi. Họ cưới nhau trong một đám cưới đơn giản. Jiro làm việc ngày đêm để thiết kế chiếc máy bay, nắm tay cô bằng một tay, vẽ bằng tay kia. Cô nằm bên cạnh, nhìn anh làm việc.
Rồi một ngày, khi biết mình sắp chết, Nahoko lặng lẽ rời đi, quay lại viện điều dưỡng. Cô muốn Jiro chỉ nhớ đến cô khi cô còn đẹp.
Gió đã nổi
Tên phim lấy từ một câu thơ của nhà thơ Pháp Paul Valéry: “Le vent se lève, il faut tenter de vivre.” Gió đã nổi, phải cố mà sống.
Câu thơ ấy xuất hiện nhiều lần trong phim. Jiro và Nahoko nói nó với nhau khi họ gặp lại. Và nó là triết lý của cả bộ phim. Gió nổi lên: thời đại tàn khốc, chiến tranh, động đất, bệnh tật, cái chết. Và ta vẫn phải cố gắng sống. Không phải vì cuộc đời đẹp, mà vì đó là điều duy nhất ta có thể làm.
Cánh đồng xác máy bay
Cảnh cuối của The Wind Rises là một giấc mơ cuối cùng.
Jiro đi trên một cánh đồng cỏ. Xung quanh anh là xác của những chiếc máy bay Zero, vỡ tan, cháy đen, nằm rải rác khắp nơi. Chiến tranh đã kết thúc. Nhật Bản đã thua. Những chiếc máy bay đẹp đẽ mà anh tạo ra, tất cả đều đã bị phá hủy.
Caproni đứng chờ anh. Nhiều năm trước, trong một giấc mơ khác, ông từng nói rằng một người nghệ sĩ hay kỹ sư chỉ có khoảng mười năm sáng tạo đỉnh cao. Giờ ông hỏi Jiro: mười năm của cậu thế nào?
Jiro trả lời rằng về cuối, mọi thứ tan thành từng mảnh. Không có chiếc máy bay nào quay về.
Trên bầu trời, những chiếc Zero bay lên, xếp thành hàng, bay xa dần vào những đám mây. Như những linh hồn.
Rồi Nahoko xuất hiện, trong chiếc váy trắng, như lần đầu họ gặp lại. Cô vẫy tay. Và cô nói với anh rằng anh phải sống.
Jiro bật khóc. Rồi gật đầu.
Và bài hát cuối phim vang lên: Hikōki-gumo, “Vệt mây máy bay”, của ca sĩ Yumi Matsutoya, một bài hát cô viết từ năm 1973, về một người bạn trẻ đã mất.
Lời kết
Chín điểm. The Wind Rises là bộ phim mà Miyazaki tuyên bố là bộ phim cuối cùng của mình, khi nó ra mắt năm 2013. Ông khóc lần đầu tiên khi xem một bộ phim của chính mình. Mười năm sau, ông quay lại với The Boy and the Heron. Nhưng mình nghĩ The Wind Rises vẫn là bộ phim cá nhân nhất của ông, gần gũi nhất với những mâu thuẫn trong tâm hồn ông.
Bài viết trên blog Về Tung Nét Nhỏ đặt tên phim là “Gió nổi lên”. Và mình nghĩ đó là cách hiểu đẹp nhất về bộ phim. Không phải một bộ phim tôn vinh chiến tranh, không phải một bộ phim lên án một người kỹ sư. Mà là một bộ phim về việc sống trong một thời đại mà những giấc mơ đẹp nhất bị biến thành vũ khí, những người ta yêu nhất chết trẻ, và mặt đất dưới chân ta có thể nhô lên bất cứ lúc nào. Và về việc, dù vậy, gió đã nổi, ta vẫn phải cố mà sống.
Nguồn tham khảo:
Tiếng Việt
- Về bộ phim Kaze tachinu (The Wind Rises, 2013) của Miyazaki Hayao — Chiếc Nón
- Review The Wind Rises — Gió nổi lên — Về Tung Nét Nhỏ
Tiếng Anh
- Review: The Wind Rises — Sight and Sound, BFI
- The Wind Rises — The Dissolve
- The Wind Rises… We Must Try to Live — Penn Moviegoer
- Atrocity, Art, and Miyazaki’s The Wind Rises — ScreenAnarchy
- Miyazaki’s new film causes stir in Japan — Otaku USA
- The Wind Rises — Wikipedia