The Shawshank Redemption | Nhà Tù Shawshank | Những Bức Tường Biết Ăn Thịt Người
Phân tích — Frank Darabont, Stephen King, 1994
The Shawshank Redemption (1994) — đạo diễn Frank Darabont, dựa trên truyện vừa của Stephen King.
Một bộ phim cũng từng phải vượt ngục
Trước khi nói về Andy Dufresne, mình muốn nói về chính bộ phim, vì số phận của nó giống nhân vật chính đến lạ.
Tháng 9 năm 1994, The Shawshank Redemption ra rạp và thất bại. Doanh thu lần chiếu đầu chỉ khoảng 16 triệu đô, thấp hơn kinh phí. Morgan Freeman sau này đùa rằng một phần lý do là cái tên: không ai biết “Shawshank” là gì, đọc lên cũng thấy khó. Năm sau, phim nhận bảy đề cử Oscar và không thắng giải nào. Đó là năm của Forrest Gump.
Rồi một điều kỳ lạ xảy ra. Phim được phát hành trên băng video, trở thành một trong những phim được thuê nhiều nhất năm 1995 ở Mỹ. Kênh truyền hình cáp TNT chiếu đi chiếu lại. Người ta không ra rạp xem, nhưng tình cờ bắt gặp nó lúc nửa đêm, xem hết, rồi kể cho người khác. Mười năm sau, nó đứng đầu bảng xếp hạng do người xem bình chọn trên IMDb, và gần như chưa rời khỏi vị trí đó.
Một bộ phim bị chôn vùi, kiên nhẫn chờ đợi, rồi lặng lẽ thoát ra bằng một con đường không ai để ý. VnExpress đặt tiêu đề cho bài review của mình là “thời gian tạo nên sự vĩ đại”. Mình nghĩ không có cách nói nào chính xác hơn, cho cả bộ phim lẫn câu chuyện bên trong nó.
Hai người đàn ông, một nhà tù
Năm 1947, Andy Dufresne (Tim Robbins), một nhân viên ngân hàng trẻ, trầm lặng, bị kết án hai bản án chung thân vì tội giết vợ và người tình của cô. Anh nói mình vô tội. Ở Shawshank, ai cũng nói vậy.
Người kể chuyện của phim là Ellis “Red” Redding (Morgan Freeman), một tù nhân lâu năm, “người có thể kiếm được mọi thứ” trong nhà tù: thuốc lá, rượu lậu, áp phích. Red không phải nhân vật chính, nhưng phim được kể qua giọng anh. Và đó là lựa chọn quan trọng nhất của Darabont: chúng ta không bao giờ thật sự ở trong đầu Andy. Chúng ta nhìn anh từ bên ngoài, qua đôi mắt của một người đã ở trong tù quá lâu để còn tin vào điều gì. Andy là một bí ẩn, với Red và với chúng ta, cho đến tận phút cuối.
Một chi tiết mình thích: trong truyện vừa của Stephen King, Red là một người Ireland tóc đỏ, nên mới có biệt danh ấy. Khi Morgan Freeman nhận vai, Darabont giữ nguyên cái tên, và cho Red một câu đùa khi Andy hỏi vì sao anh được gọi là Red: “Có lẽ vì tôi là người Ireland.”
Bức tường
Nếu phải chọn một câu thoại để tóm tắt nỗi sợ thật sự của Shawshank, mình sẽ không chọn câu về hy vọng. Mình sẽ chọn câu Red nói về những bức tường:
Lúc đầu, bạn ghét chúng. Rồi bạn quen với chúng. Rồi qua đủ thời gian, bạn phụ thuộc vào chúng.
Red gọi đó là bị “thể chế hóa”. Và nhân vật minh họa cho nó là Brooks Hatlen, ông già quản lý thư viện, đã ở Shawshank năm mươi năm. Khi Brooks được ân xá, ông không vui. Ông hoảng loạn, thậm chí kề dao vào cổ một bạn tù để được ở lại. Ra ngoài, ông sống trong một căn phòng trọ, làm công việc xếp hàng ở siêu thị, ngủ không yên, giật mình mỗi khi xe cộ chạy qua. Thế giới ngoài kia đã thay đổi quá nhanh trong lúc ông vắng mặt. Cuối cùng, ông khắc lên xà nhà dòng chữ “Brooks đã ở đây”, rồi treo cổ.
Đó là đoạn phim mình thấy đau nhất. Không phải vì nó bi thảm, mà vì nó hợp lý. Nhà tù không chỉ giam cơ thể con người. Nó định hình lại họ, cho đến khi họ không còn biết sống ở đâu khác. Một bài phân tích trên trang Triết học đường phố gọi những điều vĩ đại nhất trong phim là thứ “được tìm thấy từ nơi tăm tối nhất”. Brooks là mặt bên kia của câu ấy: có những người ở trong bóng tối lâu đến mức ánh sáng làm họ chết.
Những việc nhỏ
Andy không chống lại nhà tù bằng bạo lực. Anh chống lại nó bằng những việc nhỏ đến mức gần như vô nghĩa.
Anh xin cho các bạn tù những chai bia lạnh khi họ lợp mái nhà, đổi lại bằng việc tư vấn thuế cho một viên cai ngục. Anh viết thư cho chính quyền bang mỗi tuần một lá, suốt sáu năm, để xin tiền cho thư viện nhà tù. Cuối cùng họ gửi một khoản tiền nhỏ kèm lời nhắn mong anh thôi viết. Anh viết tiếp, lần này mỗi tuần hai lá. Anh dạy Tommy, một tù nhân trẻ, học để thi lấy bằng trung học. Anh khắc những quân cờ từ đá.
Và có một lần, anh khóa cửa phòng quản giáo, đặt một đĩa nhạc lên máy hát, và mở loa phát thanh của nhà tù. Đó là bản song ca Sull’aria trong vở opera Đám cưới Figaro của Mozart. Cả sân tù đứng sững lại. Những người đàn ông thô ráp, phần lớn chưa từng nghe opera, ngẩng đầu nhìn lên những chiếc loa. Red kể rằng anh không biết hai người phụ nữ đó đang hát về điều gì, và cũng không muốn biết. Nhưng trong một khoảnh khắc ngắn, mọi người ở Shawshank đều thấy mình tự do.
Andy bị biệt giam hai tuần vì việc đó. Khi ra, anh nói rằng đó là hai tuần dễ chịu nhất của anh, vì anh có Mozart đi cùng. Ở đây, trong đầu và trong tim, có những thứ mà họ không bao giờ lấy được.
YBOX, trong một bài review về phim, nhấn mạnh những hành động này: mở thư viện, dạy học, phát nhạc. Đó là cách Andy không để nhà tù xói mòn con người mình. Mình nghĩ đó là điều phim nói hay nhất: tự do không bắt đầu khi bạn ra khỏi cổng. Nó bắt đầu khi bạn từ chối để bức tường quyết định bạn là ai.
Hy vọng là một thứ nguy hiểm
Cuộc tranh luận trung tâm của Shawshank là cuộc tranh luận giữa Andy và Red về hy vọng.
Red nói hy vọng là một thứ nguy hiểm. Hy vọng có thể khiến một người phát điên. Trong tù, nó không có chỗ dùng. Red nói vậy vì anh đã chứng kiến điều đó: những người tù sống bằng hy vọng được ân xá, rồi bị từ chối, rồi lụi tàn. Chính Red cũng ra trước hội đồng ân xá sau hai mươi năm, ba mươi năm, bốn mươi năm, và mỗi lần đều bị đóng dấu “Bác bỏ”.
Andy thì nói ngược lại. Và một trang phân tích báo chí của Bangladesh, TBS News, đặt ra một câu hỏi đáng nghĩ: liệu hy vọng có luôn là điều tốt? Phim không né câu hỏi đó. Nó cho ta thấy Brooks, người đã mất hết hy vọng. Nó cho ta thấy Tommy, chàng trai trẻ có bằng chứng chứng minh Andy vô tội, và bị viên giám đốc nhà tù Norton cho bắn chết để giữ Andy lại làm công cụ rửa tiền. Hy vọng ở Shawshank thật sự có thể giết người.
Nhưng Andy vẫn hy vọng. Không phải một kiểu hy vọng ngây thơ, mà là thứ hy vọng có kỷ luật, lặng lẽ, kiên nhẫn. Thứ hy vọng mà mỗi đêm cạo đi một chút vữa trên tường.
Rita Hayworth
Tên truyện vừa của Stephen King là Rita Hayworth and Shawshank Redemption. Rita Hayworth là ngôi sao điện ảnh những năm 1940, và tấm áp phích của bà là thứ đầu tiên Andy nhờ Red kiếm cho mình. Qua năm tháng, tấm áp phích trên tường phòng giam đổi thành Marilyn Monroe, rồi Raquel Welch.
Lần đầu xem, ta nghĩ đó chỉ là chi tiết để đánh dấu thời gian trôi. Ta không biết rằng phía sau những người phụ nữ xinh đẹp ấy, suốt mười chín năm, là một đường hầm.
Mình thích hình ảnh này vì nó gói trọn cách phim kể chuyện. Thứ quan trọng nhất luôn ở ngay trước mắt, được che bởi một thứ mà ai cũng nhìn nhưng không ai thật sự thấy. Giống như chiếc búa đá nhỏ mà Andy giấu trong cuốn Kinh Thánh, trong một hốc khoét ở trang đầu sách Xuất Hành, cuốn sách về cuộc ra đi khỏi kiếp nô lệ. Giám đốc Norton từng cầm cuốn Kinh Thánh ấy trên tay, đọc một câu, trả lại cho Andy và nói rằng sự cứu rỗi nằm bên trong. Ông nói đúng hơn ông tưởng.
Đêm mưa
Năm 1966, sau mười chín năm, Andy biến mất khỏi phòng giam. Buổi sáng, phòng trống. Norton giận dữ ném một hòn đá vào tấm áp phích Raquel Welch, và hòn đá xuyên qua.
Rồi phim cho ta xem lại đêm hôm trước. Andy chui qua đường hầm, vào một đường ống cống, bò qua khoảng năm trăm thước Anh trong bóng tối và chất thải, mà Red mô tả là một thứ ô uế đến mức không ai trong chúng ta có thể tưởng tượng nổi. Rồi anh rơi xuống một dòng suối, đứng dậy giữa cơn mưa, cởi áo, giang hai tay, ngửa mặt lên trời.
Đây là hình ảnh mà ai cũng nhớ về Shawshank, và nó xứng đáng được nhớ. Ống kính của Roger Deakins nhìn từ trên cao xuống. Tia chớp. Nước mưa. Một người đàn ông vừa bò qua đống phân để được trở lại làm người. Chữ redemption trong tên phim vừa có nghĩa là “cứu rỗi”, vừa có nghĩa là “chuộc lại”. Andy chuộc lại cuộc đời mình, và đồng thời, theo đúng nghĩa đen của nghề ngân hàng, anh đến từng ngân hàng để rút sạch số tiền mà Norton đã rửa qua tên một người không có thật.
Norton tự sát khi cảnh sát đến. Trên bức tường sau két sắt, nơi ông giấu sổ sách, là dòng chữ mà ông treo suốt nhiều năm: “Ngày phán xét đang đến gần.”
Red ra tù
Nhưng phim không kết thúc ở đó. Nó kết thúc với Red.
Ở lần xét ân xá thứ tư, sau bốn mươi năm, Red không còn nói những câu mà hội đồng muốn nghe. Anh nói về chàng trai trẻ ngu ngốc đã phạm tội ngày xưa, người mà anh muốn ngồi xuống nói chuyện cùng nhưng không thể, vì cậu ấy đã không còn. Và lần này, anh được thả.
Rồi ta thấy Red sống đúng cuộc đời của Brooks. Cùng căn phòng trọ. Cùng công việc ở siêu thị. Cùng cảm giác phải xin phép mỗi khi muốn đi vệ sinh. Cùng dòng chữ khắc trên xà nhà. Phim dẫn ta đến đúng mép vực ấy, nơi Brooks đã ngã xuống.
Nhưng Red có một thứ Brooks không có: một lời hứa. Andy đã dặn anh tìm đến một cánh đồng ở Buxton, dưới một bức tường đá, có một hòn đá núi lửa không thuộc về nơi đó. Dưới hòn đá có một chiếc hộp, một lá thư, và tiền. Và một lời mời đến Zihuatanejo, một thị trấn nhỏ bên bờ Thái Bình Dương, nơi Andy nói rằng đại dương không có ký ức.
Red khắc thêm một dòng bên cạnh dòng chữ của Brooks: “Red cũng đã ở đây.” Rồi anh vi phạm lệnh ân xá lần đầu tiên trong đời, lên xe buýt, và lần đầu tiên sau bốn mươi năm, anh để mình hy vọng.
“Tôi hy vọng Thái Bình Dương xanh như trong giấc mơ của tôi. Tôi hy vọng.”
Lời kết
Nhiều bài review tiếng Việt về Shawshank gọi nó là “bài ca của tình bạn, tự do và hy vọng”, và mình đồng ý. Nhưng sau nhiều năm, điều mình nhớ nhất về bộ phim không phải là cảnh mưa, cũng không phải câu thoại về hy vọng. Mà là hai dòng chữ khắc trên cùng một thanh xà nhà, một dòng của người đã đầu hàng, một dòng của người chọn đi tiếp. Cùng một căn phòng, cùng một hoàn cảnh, cùng những bức tường. Chỉ khác nhau ở một lời hứa.
Mười điểm. Shawshank không phải bộ phim phức tạp nhất mình từng xem, cũng không phải bộ phim táo bạo nhất. Nhưng nó là bộ phim hiếm hoi dám nói một điều giản dị mà không thấy xấu hổ: những điều tốt đẹp thì không bao giờ chết.
Nguồn tham khảo:
Tiếng Việt
- Review — ‘Nhà tù Shawshank’, thời gian tạo nên sự vĩ đại — VnExpress
- Review phim Nhà tù Shawshank — YBOX
- Review Nhà tù Shawshank: Những điều vĩ đại nhất được tìm thấy từ nơi tăm tối nhất — Triết học đường phố
Tiếng Anh
- How The Shawshank Redemption became the internet’s favourite film — BFI
- The Shawshank Redemption: box office bomb to hit — Mental Floss
- Why The Shawshank Redemption Was A Box Office Flop, According To Morgan Freeman — /Film
- The Shawshank Redemption: Themes and analysis — The Business Standard
- Andy Dufresne — Shmoop