Về danh sách bài viết
Post 17/11/2026 12 phút đọc

The Lord of the Rings: The Return of the King | Sự Trở Lại Của Nhà Vua | Người Làm Vườn Cõng Cả Trung Địa

Phân tích — Peter Jackson, J.R.R. Tolkien, 2003

Poster The Return of the King The Lord of the Rings: The Return of the King (2003) — đạo diễn Peter Jackson, dựa trên tiểu thuyết của J.R.R. Tolkien.

Đêm của mười một tượng vàng

Lễ trao giải Oscar lần thứ 76, tháng 2 năm 2004. The Return of the King được mười một đề cử, và thắng cả mười một. Không trượt một hạng mục nào. Con số ấy bằng đúng kỷ lục của Ben-Hur (1959) và Titanic (1997). Lần đầu tiên trong lịch sử, một bộ phim giả tưởng thắng giải Phim hay nhất. Ở New Zealand, nơi cả bộ ba được quay suốt nhiều năm liền với hàng nghìn người tham gia, báo chí gọi đó là đêm của cả đất nước.

Cũng có người chê. Họ cho rằng mười một giải là phần thưởng cho cả bộ ba, chứ phần ba đứng riêng chưa chắc đã xứng như vậy. Mình thấy lời chê có lý, nhưng không quan trọng. Ba bộ phim được quay cùng một lúc, là một câu chuyện duy nhất bị cắt làm ba, và phần ba là nơi mọi sợi chỉ được thắt lại. Thưởng cho phần ba là thưởng cho cả tấm thảm.

Nhưng bài này không viết về những tượng vàng. Cũng không viết về trận Pelennor, đàn voi Mûmakil, hay đoàn kỵ binh Rohan lao xuống đồi lúc bình minh. Ai xem rồi cũng nhớ những cảnh ấy. Mình muốn viết về một người làm vườn.

Những người nhỏ bé

Có một điều mà mình chỉ thật sự hiểu sau khi đọc về Tolkien: Chúa tể những chiếc nhẫn không phải câu chuyện về những người anh hùng. Nó là câu chuyện về những người nhỏ bé được đặt vào giữa những biến cố quá lớn đối với họ.

Tolkien từng chiến đấu trong Thế chiến thứ nhất, ở trận Somme năm 1916, một trong những trận đánh đẫm máu nhất lịch sử nhân loại. Phần lớn bạn thân thời trẻ của ông chết trong cuộc chiến ấy. Trong một lá thư sau này, ông viết rằng Sam Gamgee của ông chính là hình ảnh phản chiếu của người lính Anh, của những binh nhì và những người lính hầu mà ông đã biết trong cuộc chiến năm 1914, những người mà ông nhận thấy vượt xa chính ông.

Biết điều đó rồi xem lại The Return of the King, mình thấy cả bộ phim khác đi. Những cảnh chiến trận hoành tráng vẫn ở đó, nhưng chúng chỉ là phông nền. Câu chuyện thật sự diễn ra ở hai sinh vật cao chưa đến một mét hai, lê bước qua một vùng đất chết, mang theo một món đồ mà cả thế giới muốn có và không ai đủ sức mang.

Một bài viết trên trang Wikipedia tiếng Việt về bộ phim tóm tắt cốt truyện qua những trận đánh lớn, những vị vua, những đạo quân. Mình nghĩ đó là cách người ta thường nhớ về phim. Nhưng Peter Jackson, trung thành với Tolkien, liên tục cắt từ những trận chiến lớn ấy về với hai hobbit nhỏ bé, như để nhắc ta rằng số phận Trung Địa không được quyết định ở cổng Minas Tirith, mà ở một cầu thang đá tối tăm và một miệng núi lửa.

Một bài hát trong lúc người khác đi chết

Trước khi đến với Sam, có một cảnh mà mình nghĩ là cảnh hay nhất của phim, và nó gần như không có hành động.

Denethor, quan nhiếp chính của Gondor, một người cha đau khổ và điên loạn, ra lệnh cho con trai mình, Faramir, dẫn một đội kỵ binh nhỏ đi tái chiếm thành Osgiliath. Đó là một nhiệm vụ tự sát, và cả hai đều biết. Faramir đi, vì anh muốn được cha yêu thương dù chỉ một lần.

Rồi Jackson cắt sang cảnh Denethor ngồi ăn. Ông nhai thịt, uống rượu, nước nhỏ xuống cằm. Bên cạnh, Pippin, hobbit nhỏ bé vừa thề phục vụ ông, được yêu cầu hát một bài. Pippin hát. Giọng cậu run run, một bài hát buồn về ngôi nhà và về chiều tối. Và trong lúc Pippin hát, ta thấy Faramir và những người lính của anh phi ngựa về phía hàng ngũ quân Orc đang chờ sẵn với cung tên.

Không có tiếng gươm, không có tiếng hét. Chỉ có giọng hát của một hobbit, tiếng nhai của một ông già, và những mũi tên bắn ra trong im lặng. Billy Boyd, diễn viên đóng Pippin, tự hát bài này. Mình nghĩ đây là cảnh duy nhất trong cả bộ ba khiến chiến tranh hiện ra đúng như nó là: những người có quyền ngồi ăn, những người không có quyền thì chết, và những người nhỏ bé bị ép phải hát.

Éowyn: “Ta không phải đàn ông”

Một người nhỏ bé khác của The Return of the King là Éowyn, cháu gái vua Théoden xứ Rohan. Cô bị bỏ lại ở nhà khi đàn ông ra trận. Cô cải trang thành lính, cưỡi ngựa theo đoàn kỵ binh đến Pelennor, mang theo Merry, một hobbit khác cũng bị bỏ lại.

Rồi cô đứng trước Chúa tể Ma nhẫn, thủ lĩnh của những bóng ma đen, kẻ mà lời tiên tri nói rằng không người đàn ông nào có thể giết được. Hắn cười cô. Cô tháo mũ, mái tóc vàng xõa xuống, và nói rằng mình không phải đàn ông. Rồi đâm thanh kiếm vào khoảng trống dưới chiếc vương miện.

Cảnh này thường được nhắc đến như một khoảnh khắc nữ quyền, và đúng là vậy. Nhưng mình muốn để ý thêm một chi tiết: Éowyn không giết được Chúa tể Ma nhẫn một mình. Merry, hobbit nhỏ bé không ai coi trọng, đâm vào chân hắn trước, khiến hắn khuỵu xuống. Hai người bị bỏ lại, một cô gái và một hobbit, cùng nhau làm điều mà không chiến binh vĩ đại nào làm được. Đó là Tolkien trong một cảnh.

Cầu thang Cirith Ungol

Giờ thì đến Sam.

Trên đường vào Mordor, Frodo và Sam đi cùng Gollum, sinh vật từng sở hữu chiếc nhẫn suốt năm trăm năm, bị nó tha hóa đến mức chỉ còn là một cái xác khô biết nói. Gollum muốn chiếc nhẫn. Và hắn biết rằng chừng nào Sam còn ở đó, hắn không thể lấy được nó.

Nên Gollum làm một việc rất thông minh. Trong đêm, hắn vứt những mẩu bánh lembas, thứ lương thực của người Elf mà ba người mang theo, xuống vực, rồi rắc vụn bánh lên áo Sam. Sáng hôm sau, hắn nói với Frodo rằng Sam đã lén ăn hết lương thực. Frodo, đã kiệt sức và bị chiếc nhẫn gặm nhấm tâm trí, tin hắn. Anh đuổi Sam về.

Sam khóc. Anh quay đi, bước xuống những bậc đá dài vô tận. Rồi ở chân cầu thang, anh nhìn thấy những mẩu bánh lembas mà Gollum đã vứt. Anh hiểu ra mình bị lừa. Và anh quay lại.

Không giận dữ, không trách móc. Chỉ quay lại, leo lên những bậc thang mà anh vừa đi xuống, để tìm Frodo. Đó là lòng trung thành của Sam: không phải sự trung thành với một mệnh lệnh, mà với một người, kể cả khi người ấy đã đuổi mình đi.

Một bài viết trên Spiderum, dịch từ tiểu luận của Molly Ostertag, phân tích cách Peter Jackson thêm vào phim sự căng thẳng giữa Frodo và Sam, những thứ không có trong sách, khi Frodo bị chiếc nhẫn làm tha hóa. Mình đồng ý rằng đó là lựa chọn điện ảnh, và mình nghĩ nó làm cho khoảnh khắc Sam quay lại có sức nặng hơn. Lòng trung thành chỉ có nghĩa khi nó bị thử thách.

”Cậu có nhớ Shire không?”

Trên sườn núi Doom, giữa tro bụi và lửa, Frodo không còn đi được nữa. Anh nói với Sam rằng anh không còn nhớ được vị dâu tây, tiếng nước chảy, cảm giác của cỏ dưới chân. Anh trần trụi trong bóng tối, và không còn gì, không còn bức màn nào ngăn giữa anh và bánh xe lửa. Anh có thể nhìn thấy nó ngay cả khi mở mắt.

Sam ngồi xuống bên cạnh và kể cho Frodo nghe về Shire. Về mùa xuân, khi vườn cây ăn quả nở hoa. Về những chú chim làm tổ trong bụi cây. Về những thứ bình thường nhất mà một người làm vườn biết rõ hơn ai hết.

Mình nghĩ đây là trái tim của cả bộ ba. Một người làm vườn nhắc cho người mang nhẫn nhớ rằng thế giới mà họ đang cứu trông như thế nào. Không phải những vương quốc, những ngai vàng, những trận chiến vĩ đại. Mà là một khu vườn, một bữa ăn, một cánh đồng. Những thứ nhỏ bé đến mức không ai viết sử thi về chúng, và là lý do duy nhất để chiến đấu.

Rồi Sam nói câu mà ai đã xem phim đều nhớ: “Tôi không thể mang chiếc nhẫn thay cậu, nhưng tôi có thể cõng cậu.” Và anh cõng Frodo lên núi.

Frodo thất bại

Một chi tiết mà mình nghĩ rất nhiều người quên, hoặc không muốn nhớ: Frodo thất bại.

Ở miệng núi lửa, sau tất cả, Frodo không ném chiếc nhẫn. Anh quay lại, nhìn Sam, và nói rằng chiếc nhẫn là của anh. Anh đeo nó vào và biến mất. Chiếc nhẫn chỉ bị hủy vì Gollum nhảy ra, cắn đứt ngón tay Frodo, rồi trong niềm vui sướng điên cuồng khi lấy lại được “báu vật”, trượt chân rơi xuống dung nham cùng nó.

Tolkien viết như vậy có chủ ý. Trong những lá thư sau này, ông giải thích rằng không ai đủ sức chống lại chiếc nhẫn mãi mãi. Frodo đã làm được nhiều hơn bất cứ ai có thể làm, và ở bước cuối cùng, anh gục ngã, như bất kỳ ai cũng sẽ gục ngã. Thứ cứu Trung Địa không phải là sức mạnh ý chí của một người anh hùng. Mà là lòng thương hại. Ở phần một, Gandalf đã nói với Frodo rằng Bilbo đã tha mạng cho Gollum vì thương hại, và lòng thương hại ấy có thể quyết định số phận của nhiều người. Frodo cũng đã tha cho Gollum, nhiều lần. Và chính Gollum, sinh vật mà hai hobbit đã không nỡ giết, là người hoàn thành nhiệm vụ mà họ không thể hoàn thành.

Tolkien có một từ cho điều này: eucatastrophe, một từ ông tự tạo ra trong bài tiểu luận On Fairy-Stories. Nó có nghĩa là “cú xoay chuyển tốt lành bất ngờ”, khoảnh khắc mà mọi thứ tưởng như đã mất, rồi một niềm vui đến từ một nơi không ai ngờ tới. Không phải nhờ người anh hùng chiến thắng, mà nhờ ân sủng. Những con đại bàng bay đến đón Frodo và Sam trên tảng đá giữa biển dung nham là eucatastrophe. Gollum rơi xuống cùng chiếc nhẫn cũng vậy.

Kết mãi không hết

Người ta hay trêu The Return of the King là bộ phim “kết mãi không hết”. Sau khi chiếc nhẫn bị hủy, phim còn khoảng hai mươi phút nữa: Frodo tỉnh dậy ở Minas Tirith, Aragorn lên ngôi, bốn hobbit về Shire, Sam cưới Rosie, Frodo viết sách, rồi rời đi ở Grey Havens.

Mình hiểu vì sao người ta trêu. Nhưng mình nghĩ mỗi cái kết ấy đều cần thiết, vì mỗi cái kết đóng lại một thứ khác nhau.

Trong lễ đăng quang, Aragorn, giờ là vua của Gondor, đi qua đám đông và dừng lại trước bốn hobbit. Họ cúi đầu. Anh nói: “Các bạn không phải cúi đầu trước ai cả.” Rồi anh quỳ xuống trước họ, và cả thành Minas Tirith quỳ theo. Nhà vua trở lại, và việc đầu tiên nhà vua làm là cúi đầu trước những người nhỏ bé.

Ở quán rượu Green Dragon, bốn hobbit ngồi uống bia, xung quanh là những người dân Shire chẳng biết gì về những gì họ đã trải qua. Không ai hỏi. Không ai cần biết. Bốn người nhìn nhau, im lặng. Đó là cảm giác của những người lính trở về sau chiến tranh, và mình nghĩ Tolkien, người trở về từ Somme, biết rõ cảm giác ấy hơn ai hết.

Grey Havens

Rồi Frodo rời đi. Anh lên con tàu cùng Bilbo, Gandalf và những người Elf cuối cùng, về phía Tây, về vùng đất bất tử bên kia biển. Anh nói với Sam rằng có những vết thương không bao giờ lành hẳn. Anh đã cứu Shire, nhưng không phải cho anh. Cho Sam, cho những người khác.

Giữa phim, khi Minas Tirith bị vây hãm, Pippin hỏi Gandalf có sợ chết không. Gandalf trả lời bằng một đoạn mà Jackson mượn từ cuối cuốn tiểu thuyết: rằng cái chết không phải là kết thúc, rằng tấm màn mưa xám của thế giới này sẽ cuộn lại, và tất cả sẽ hóa thành bạc, và rồi ta sẽ thấy những bờ biển trắng, và xa hơn nữa, một vùng đất xanh dưới ánh bình minh. Đến Grey Havens, khi con tàu chở Frodo rời bến, ta hiểu Gandalf đã nói về điều gì.

”Well, I’m back”

Và phim kết thúc với Sam.

Sam về nhà. Con gái nhỏ chạy ra đón. Rosie đứng ở cửa, bế đứa con thứ hai. Sam đứng trên lối đi, nhìn ngôi nhà nhỏ của mình, hít một hơi, và nói: “Chà, tôi về rồi.” Cánh cửa tròn đóng lại.

Một bài viết tiếng Việt về bộ truyện nhận xét rằng phần đời còn lại của Sam cho thấy cách mà con người nên sống. Mình nghĩ đó là cách hiểu đẹp nhất về cái kết. Frodo, người anh hùng, không thể trở lại cuộc sống cũ, vì vết thương quá sâu. Sam, người làm vườn, trở lại, cưới người mình yêu, có con, trồng cây. Không phải vì anh không bị tổn thương, mà vì anh biết rằng khu vườn mà mình đã nhắc cho Frodo nhớ trên núi Doom cần một người chăm sóc.

Câu chuyện vĩ đại nhất của văn học giả tưởng thế kỷ 20 kết thúc không phải bằng một trận chiến, một lễ đăng quang, hay một cuộc chia tay. Mà bằng một người làm vườn bước qua cửa nhà mình.

Lời kết

Mười điểm. The Return of the King có những khuyết điểm mà người hâm mộ sách hay chỉ ra: đạo quân xác chết giải quyết trận Pelennor quá dễ, đoạn Saruman bị cắt khỏi bản chiếu rạp, những cái kết nối tiếp nhau. Mình thấy tất cả những điều đó đúng, và không cái nào quan trọng.

Vì sau hai mươi năm, thứ mình nhớ về bộ phim này không phải là những đạo quân. Mà là một hobbit hát trong lúc người khác phi ngựa đi chết. Một cô gái tháo mũ. Một người làm vườn quay lại leo cầu thang. Và một câu thoại giản dị đến mức gần như không phải câu thoại: Chà, tôi về rồi.


Nguồn tham khảo:

Tiếng Việt

Tiếng Anh