The Godfather | Bố Già | Cánh Cửa Đóng Lại Trước Mặt Kay
Phân tích — Francis Ford Coppola, Mario Puzo, 1972
The Godfather (1972) — đạo diễn Francis Ford Coppola, dựa trên tiểu thuyết của Mario Puzo.
”Bố già” ở Việt Nam
Ở Việt Nam, rất nhiều người biết đến Bố già qua sách trước khi xem phim. Bản dịch của Ngọc Thứ Lang từ những năm 1970 đã trở thành một hiện tượng: một bản dịch phóng khoáng, đầy chất giang hồ, đến mức nhiều câu thoại trong đó đã đi vào ngôn ngữ hằng ngày. “Tao sẽ đưa ra một đề nghị mà nó không thể từ chối.” Đến nay, các bài giới thiệu sách trên Fahasa vẫn gọi Michael Corleone là nhân vật có hành trình biến đổi nội tâm sâu sắc và ám ảnh nhất của tác phẩm.
Nhưng bộ phim của Francis Ford Coppola, ra mắt năm 1972, là một thứ khác với cuốn sách. Cuốn sách là một câu chuyện giang hồ hấp dẫn. Bộ phim là một bi kịch.
Bộ phim suýt không ra đời
The Godfather là một trong những phim mà ngày nay người ta gọi là kiệt tác, nhưng lúc làm thì suýt không thành.
Hãng Paramount muốn một bộ phim xã hội đen rẻ tiền, nhanh gọn, lấy bối cảnh hiện đại để tiết kiệm chi phí. Coppola, một đạo diễn trẻ chưa có thành công lớn, muốn một thứ hoàn toàn khác: một bộ phim dài, chậm, lấy bối cảnh những năm 1940, quay một phần ở Sicily, về một gia đình người Mỹ gốc Ý. Ông muốn Marlon Brando, lúc đó bị coi là một ngôi sao hết thời và khó làm việc, cho vai ông trùm Vito Corleone. Ông muốn Al Pacino, một diễn viên sân khấu gần như vô danh, cho vai Michael. Hãng phim phản đối cả hai.
Brando phải làm một buổi thử vai, điều chưa từng có với một ngôi sao cỡ ông. Ông nhét giấy vào má, chải tóc bằng xi đánh giày, nói bằng giọng khàn khàn như người bị thương ở cổ họng. Những người điều hành hãng phim xem cuộn băng thử vai và không nhận ra người đàn ông trên màn hình là ai. Ông được nhận vai.
Trong suốt quá trình quay, Coppola liên tục bị đe dọa sa thải. Hãng phim chê ông quay chậm, chê ánh sáng quá tối, chê Pacino không có sức hút. Có lúc người ta đã chuẩn bị sẵn một đạo diễn thay thế. Coppola sống sót, theo nhiều nguồn, nhờ cảnh Michael bắn Sollozzo và viên cảnh sát McCluskey trong nhà hàng. Sau khi xem cảnh ấy, hãng phim thôi bàn chuyện thay đạo diễn.
”Tôi tin vào nước Mỹ”
The Godfather mở đầu bằng một màn hình đen, và một giọng nói.
“Tôi tin vào nước Mỹ.” Một người đàn ông, Bonasera, người làm dịch vụ tang lễ, ngồi trong bóng tối của văn phòng ông trùm Vito Corleone, kể về con gái mình bị hai thanh niên đánh đập dã man. Tòa án thả hai kẻ đó với án treo. Ông đã tin vào nước Mỹ, vào pháp luật, và nước Mỹ đã phản bội ông. Giờ ông đến xin công lý từ một người khác.
Máy quay lùi chậm lại, và ta thấy Vito Corleone (Marlon Brando) ngồi đó, vuốt ve một con mèo, lắng nghe.
Đó là toàn bộ bộ phim, gói gọn trong một cảnh. Có hai nước Mỹ. Một nước Mỹ chính thức, của luật pháp, của tòa án, của những lời hứa, đã thất bại với những người nhập cư. Và một nước Mỹ khác, trong bóng tối, của những ông trùm, nơi người ta đến xin công lý và trả bằng lòng trung thành. Vito không phải là kẻ ác trong mắt Bonasera. Ông là người duy nhất lắng nghe.
Bóng tối
Ánh sáng là thứ đầu tiên làm The Godfather khác những bộ phim cùng thời.
Nhà quay phim Gordon Willis, về sau được gọi là “Hoàng tử bóng tối”, chiếu sáng những cảnh trong nhà của gia đình Corleone từ trên cao xuống, để đôi mắt của các nhân vật chìm trong bóng tối. Ta thấy miệng họ, thấy cằm họ, nhưng đôi mắt, thứ phản ánh tâm hồn, thường là những hố đen. Toàn bộ phim phủ một màu vàng nâu ấm, như những bức ảnh cũ. Hãng phim chê ánh sáng quá tối, nói rằng khán giả không nhìn thấy gì. Willis và Coppola giữ nguyên.
Và có một sự đối lập có chủ đích. Cảnh mở đầu: bên trong văn phòng tối om, Vito ngồi nghe những lời thỉnh cầu, nói về những vụ trả thù. Bên ngoài cửa sổ, trong nắng vàng rực rỡ, là đám cưới của con gái ông, Connie, với nhạc, với rượu, với những điệu nhảy. Hai thế giới cùng tồn tại, cách nhau một bức tường. Ánh sáng là gia đình. Bóng tối là công việc của gia đình. Và cả bộ phim là câu chuyện về việc bóng tối dần dần nuốt chửng ánh sáng.
Michael
Ở đám cưới, Michael Corleone (Al Pacino) ngồi một bên với Kay Adams (Diane Keaton), người yêu của anh, một cô gái Mỹ, không phải người gốc Ý. Anh mặc bộ quân phục của Thủy quân Lục chiến, vừa trở về từ Thế chiến thứ hai với huân chương. Anh kể cho Kay nghe về gia đình mình, về những việc cha anh làm, như kể về một thế giới xa lạ. Và anh nói với cô một câu mà về sau trở thành lời nói dối lớn nhất của bộ phim: “Đó là gia đình anh, Kay. Không phải anh.”
Michael là đứa con duy nhất mà Vito muốn giữ ngoài công việc gia đình. Người con học đại học, đi lính, có thể trở thành thượng nghị sĩ, thống đốc. Một bài trên Vietnam Business Insider nhận xét rằng Michael không có tham vọng trở thành ông trùm, ít nhất là không nhiều như cha mình.
Và rồi Vito bị bắn. Những phát đạn trên một con phố ở New York, trước sạp trái cây.
Nhà hàng
Đây là cảnh mà mình nghĩ là trái tim của The Godfather. Cảnh đã cứu Coppola khỏi bị sa thải.
Sollozzo, kẻ buôn ma túy đứng sau vụ ám sát Vito, muốn đàm phán với gia đình Corleone. Hắn đi cùng McCluskey, một cảnh sát đồi bại làm vệ sĩ cho hắn. Michael, người con “trong sạch”, người không ai nghĩ là mối đe dọa, tình nguyện đi gặp. Kế hoạch: một khẩu súng được giấu sẵn sau bồn cầu trong nhà vệ sinh của nhà hàng.
Coppola dựng cảnh này với sự kiên nhẫn đến tàn nhẫn. Michael ngồi đó, nghe Sollozzo nói bằng tiếng Ý, không có phụ đề. Anh xin phép đi vệ sinh. Anh tìm khẩu súng. Anh quay lại, ngồi xuống. Và rồi, trong gần một phút, anh không làm gì cả. Chỉ ngồi đó. Mắt nhìn vào khoảng không. Tiếng một đoàn tàu điện ngầm rít lên từ đâu đó bên ngoài, càng lúc càng to, như âm thanh bên trong đầu Michael. Sollozzo vẫn nói. Michael vẫn ngồi.
Rồi anh đứng dậy, và bắn.
Mình nghĩ đó là khoảnh khắc Michael Corleone chết, và một người khác ra đời. Tiếng tàu điện ngầm ấy là tiếng của một ranh giới bị vượt qua. Al Pacino không nói một lời nào trong suốt cảnh ấy, và chỉ bằng đôi mắt, ông cho ta thấy toàn bộ quá trình một người tốt quyết định làm điều không thể quay lại.
Sicily
Sau vụ nổ súng, Michael trốn sang Sicily, quê hương của cha anh. Và ở đó, giữa những cánh đồng nắng vàng, những ngôi làng đá cổ, anh gặp Apollonia, một cô gái làng, và yêu cô ngay từ cái nhìn đầu tiên. Người Sicily gọi đó là “trúng tiếng sét”.
Đoạn Sicily là đoạn đẹp nhất của phim. Nhạc của Nino Rota, giai điệu kèn trumpet buồn bã nổi tiếng, vang lên giữa những ngọn đồi. Michael cưới Apollonia theo phong tục Sicily, với cả làng đi theo sau. Trong một khoảnh khắc ngắn ngủi, anh có thể là một người khác. Một người đàn ông bình thường ở một ngôi làng nhỏ.
Rồi Apollonia chết trong một vụ đánh bom xe nhắm vào Michael. Và người khác ấy cũng chết theo.
Vườn cà chua
Có một cảnh mà mình nghĩ ít người nhắc đến, nhưng nó là cảnh đẹp nhất của phim.
Vito, giờ đã già, đã giao lại quyền lực cho Michael, chơi đùa với đứa cháu nhỏ trong vườn cà chua sau nhà. Ông cắt một miếng vỏ cam, nhét vào miệng như hàm răng quái vật, và đuổi theo đứa bé. Đứa bé khóc thét, rồi cười. Hai ông cháu chạy giữa những luống cà chua dưới nắng.
Rồi Vito ngã xuống. Lên cơn đau tim. Đứa bé, không hiểu chuyện gì, nghĩ rằng ông vẫn đang chơi, tiếp tục chạy quanh ông giữa những luống cây.
Người đàn ông quyền lực nhất New York, người đã ra lệnh giết bao nhiêu người, chết giữa vườn cà chua, khi đang chơi với cháu. Không phải bởi một viên đạn. Bởi tuổi già. Mình nghĩ đó là cách Coppola cho Vito một cái kết mà ông xứng đáng: không phải anh hùng, không phải ác nhân, chỉ là một người ông.
Lễ rửa tội
Và rồi đến cảnh mà ai đã xem The Godfather đều không quên.
Michael đứng trong nhà thờ, làm cha đỡ đầu cho đứa con của em gái Connie. Linh mục hỏi bằng tiếng Latin: con có từ bỏ Satan không? Michael trả lời: con từ bỏ. Con có từ bỏ mọi việc làm của Satan không? Con từ bỏ.
Và trong lúc anh nói những lời ấy, Coppola cắt sang những cảnh khác, cùng một lúc, khắp New York: những tay sát thủ của gia đình Corleone đang giết sạch thủ lĩnh của bốn gia đình mafia đối thủ. Một người bị bắn trong thang máy. Một người bị bắn qua cửa kính xoay. Một người bị bắn trên bàn mát-xa. Một người bị bắn trên cầu thang tòa án. Tiếng đàn organ của nhà thờ vang lên trên những cảnh máu.
Michael từ bỏ Satan bằng miệng, trong khi tay anh làm việc của Satan. Đó là đỉnh cao của sự biến đổi. Người con trai từng nói “đó là gia đình anh, không phải anh”, giờ đã trở thành gia đình ấy. Và hơn thế: anh đã vượt qua cha mình. Vito không bao giờ làm điều gì tàn nhẫn đến vậy.
Một bài blog tiếng Việt lập luận rằng Michael là bản sao hoàn hảo nhất của Bố già, một phiên bản lạnh lùng hơn, tàn nhẫn hơn, và khó đoán hơn. Mình nghĩ đúng vậy. Vito làm việc của mình vì gia đình. Michael làm việc của gia đình vì quyền lực. Và đó là sự khác biệt giữa một ông trùm và một bi kịch.
Cánh cửa
Cảnh cuối cùng của The Godfather là một cánh cửa.
Kay hỏi Michael: anh có giết chồng của Connie không? Anh có ra lệnh giết em rể mình không? Michael nổi giận, nói rằng cô không được hỏi về công việc của anh. Rồi anh dịu lại. Anh cho cô hỏi một lần này thôi. Cô hỏi. Anh nhìn thẳng vào mắt cô, và nói: không.
Kay thở phào. Cô đi ra bếp pha đồ uống. Phía sau cô, những người đàn ông bước vào văn phòng của Michael, cúi chào, hôn tay anh. Gọi anh là Don Corleone. Kay quay lại nhìn qua cửa. Và một người đàn ông bước đến, đóng cánh cửa lại trước mặt cô.
Màn hình đen.
Mình nghĩ đó là một trong những cái kết hay nhất lịch sử điện ảnh. Không có một phát súng nào, không có một lời thoại nào. Chỉ có một cánh cửa đóng lại. Kay, và chúng ta, bị đẩy ra ngoài thế giới của Michael. Người đàn ông cô yêu ở đám cưới năm 1945 đã không còn nữa. Thứ còn lại sau cánh cửa ấy là Bố già.
Lời kết
Chín điểm. Một bài review trên YBOX đặt tiêu đề rằng gia đình luôn là điều quan trọng nhất. Một bài trên Elle Man nói về những giá trị nhân văn gia đình. Mình hiểu những cách đọc ấy. Nhưng mình nghĩ The Godfather là một bộ phim về cái giá của gia đình. Về việc lòng trung thành với gia đình có thể biến một người tốt thành một con quái vật, từng bước một, mỗi bước đều có lý do chính đáng.
The Godfather thắng ba giải Oscar, trong đó có Phim hay nhất. Marlon Brando thắng Nam chính, và từ chối nhận giải, gửi một nhà hoạt động người Mỹ bản địa lên sân khấu thay mình để phản đối cách Hollywood đối xử với người bản địa. Năm mươi năm sau, bộ phim vẫn thường xuyên được xếp vào những bộ phim vĩ đại nhất từng được làm.
Và điều mình nhớ nhất không phải là đầu ngựa trên giường, không phải những phát súng, mà là một chàng trai trẻ mặc quân phục ở đám cưới, nói với người yêu rằng đó là gia đình anh, không phải anh. Và một cánh cửa đóng lại, ba tiếng sau.
Nguồn tham khảo:
Tiếng Việt
- Review phim “The Godfather” (Bố Già) — Gia đình luôn là điều quan trọng nhất — YBOX
- Phim Bố già: Michael Corleone — Thằng con cưng liệu có bằng ông già? — Vietnam Business Insider
- Review The Godfather (1972) — Kịch bản phim xuất sắc của nền điện ảnh Hollywood — Góc của Bằng Tử
- Review phim Bố Già: Những giá trị nhân văn gia đình — Elle Man
- Review sách “Bố Già”: The Godfather — Fahasa
Tiếng Anh
- Why Francis Ford Coppola Was Nearly Fired During The Godfather’s Production — /Film
- 40 Things You Didn’t Know About The Godfather — TIME
- Celebrate The Godfather’s 50th Anniversary — Academy of Motion Picture Arts and Sciences
- The Godfather — Wikipedia