Prisoners | Lần Theo Dấu Vết | Ai Cũng Là Tù Nhân Của Một Mê Cung
Phân tích — Denis Villeneuve, Aaron Guzikowski, 2013
Prisoners (2013) — đạo diễn Denis Villeneuve, kịch bản Aaron Guzikowski, quay phim Roger Deakins.
Bài viết phân tích toàn bộ cốt truyện, kể cả danh tính kẻ bắt cóc.
Một lời cầu nguyện
Prisoners mở đầu bằng một lời cầu nguyện.
Một khu rừng mùa đông ở Pennsylvania, xám xịt, ẩm ướt. Một con nai đang gặm cỏ. Và giọng một người đàn ông đọc kinh Lạy Cha: “Lạy Cha chúng con ở trên trời, chúng con nguyện danh Cha cả sáng…” Máy quay lùi ra. Một cậu thiếu niên đang ngắm bắn con nai. Người đọc kinh là cha cậu, Keller Dover (Hugh Jackman), đứng phía sau.
Cậu bóp cò. Con nai ngã xuống. Lời kinh vẫn tiếp tục.
Trên đường về, Keller nói với con trai một câu mà về sau trở thành phương châm của cả bộ phim: “Hãy cầu nguyện cho điều tốt nhất, nhưng chuẩn bị cho điều tồi tệ nhất.” Tầng hầm nhà Keller đầy những thùng nước, đồ hộp, mặt nạ phòng độc, máy phát điện. Anh là kiểu người tin rằng thế giới có thể sụp đổ bất cứ lúc nào, và một người cha phải sẵn sàng.
Mình nghĩ cảnh mở đầu ấy chứa toàn bộ bộ phim. Đức tin và bạo lực, đi cùng nhau. Một người đàn ông cầu nguyện trong khi con mình giết. Và một người cha tin rằng mình có thể bảo vệ gia đình khỏi mọi thứ.
Lễ Tạ ơn
Ngày Lễ Tạ ơn. Gia đình Dover sang nhà hàng xóm, gia đình Birch, ăn tối. Hai gia đình là bạn thân. Hai cô con gái nhỏ, Anna nhà Dover và Joy nhà Birch, sáu và bảy tuổi, chơi với nhau. Ngoài phố có một chiếc xe nhà di động cũ kỹ đậu bên đường. Hai cô bé trèo lên nó chơi, rồi bị người lớn gọi về.
Buổi chiều, hai cô bé xin ra ngoài, về nhà Dover lấy chiếc còi đỏ của Anna. Không ai đi theo. Nhà chỉ cách vài bước.
Hai cô bé không bao giờ quay lại.
Đó là một trong những nỗi sợ nguyên thủy nhất của một người làm cha mẹ, và Prisoners để nó diễn ra trong một ngày bình thường nhất có thể, giữa một bữa tiệc gia đình, trong một khu phố yên bình. Không có dấu hiệu nào. Chỉ có một khoảng trống, nơi lẽ ra hai đứa trẻ phải ở đó.
Hai người đàn ông
Bộ phim theo chân hai người đàn ông, đi tìm hai cô bé theo hai cách hoàn toàn khác nhau.
Thám tử Loki (Jake Gyllenhaal) là cảnh sát phụ trách vụ án. Một người cô độc, có những hình xăm kỳ lạ trên tay và cổ, một tật nháy mắt liên tục, áo sơ mi luôn cài đến cúc trên cùng. Ta không bao giờ biết gì về quá khứ của anh. Anh ăn tối Lễ Tạ ơn một mình trong một quán ăn Trung Quốc. Nhưng anh nổi tiếng chưa bao giờ để một vụ án nào không được giải quyết.
Keller Dover, người cha. Một thợ mộc, một người đàn ông sùng đạo, một người tin rằng mình phải bảo vệ gia đình bằng mọi giá.
Một bài trên Ruthless Reviews mô tả sự đối lập rất rõ: Loki phân tích, có phương pháp, kiên trì, trong khi Keller từ bỏ lý trí và hành động theo cảm xúc. Và một bài khác nhận xét rằng cả hai người đàn ông đều làm đúng công việc của mình theo khuôn khổ đạo đức riêng, nhưng cả hai khuôn khổ ấy đều không đủ.
Alex
Cảnh sát tìm được chiếc xe nhà di động. Người lái là Alex Jones (Paul Dano), một thanh niên hai mươi sáu tuổi có chỉ số IQ của một đứa trẻ mười tuổi. Anh sống với bà dì. Anh nói rất ít. Không có bằng chứng nào trong xe. Sau bốn mươi tám giờ, cảnh sát phải thả anh.
Keller không chấp nhận. Anh chắc chắn Alex biết điều gì đó. Khi Alex được thả, Keller lao đến, túm cổ áo anh ta, và Alex thì thầm một câu, chỉ Keller nghe thấy: “Chúng không khóc cho đến khi tôi rời đi.”
Đó là tất cả những gì Keller cần.
Căn phòng tắm
Keller bắt cóc Alex. Anh nhốt anh ta trong một căn hộ bỏ hoang mà anh sở hữu, trong một phòng tắm nhỏ. Và anh bắt đầu tra tấn.
Đây là phần khó xem nhất của Prisoners, và là phần làm bộ phim khác hẳn những phim trinh thám thông thường. Keller đánh Alex đến mức gương mặt anh ta biến dạng, sưng phồng, không còn nhận ra được. Rồi anh đóng một chiếc hộp gỗ kín trong phòng tắm, nhốt Alex vào, và chỉ để hở một khe để xối nước nóng hoặc nước lạnh vào. Ngày qua ngày. Alex không nói gì cả. Chỉ rên rỉ.
Franklin Birch, cha của Joy, được Keller kéo vào. Anh nhìn Alex, rồi nhìn Keller, và không thể chịu nổi. Nhưng anh không báo cảnh sát. Nancy, vợ của Franklin, biết chuyện, và nói rằng họ sẽ không giúp, nhưng cũng sẽ không ngăn cản.
Prisoners đặt ra câu hỏi mà tiêu đề bài viết cũ của mình đã hỏi: nếu là bạn, bạn sẽ làm gì? Nếu con bạn mất tích, và bạn tin rằng người đàn ông trước mặt biết nó ở đâu, bạn có tra tấn anh ta không?
Và bộ phim không cho ta câu trả lời dễ dàng. Nó không biến Keller thành phản diện. Ta hiểu anh. Ta cảm thấy cơn giận, sự tuyệt vọng của anh. Và chính điều đó làm ta khó chịu. Vì Keller càng tra tấn Alex, anh càng trở thành một thứ không khác gì kẻ bắt cóc con mình. Và ta không chắc mình sẽ làm khác.
Mê cung
Hình ảnh trung tâm của Prisoners là mê cung.
Nó xuất hiện khắp nơi. Một nghi phạm khác, Bob Taylor, người có những thùng đầy quần áo trẻ em và rắn sống, vẽ mê cung kín những trang giấy. Một cái xác mà Loki tìm thấy trong tầng hầm một vị linh mục đeo một sợi dây chuyền có mặt hình mê cung. Và những con đường mà Loki đi theo trong cuộc điều tra cũng như một mê cung: rẽ trái, rẽ phải, ngõ cụt, quay lại.
Bài phân tích tiếng Việt trên blog The Moviengers, một trong số rất ít bài phân tích sâu về bộ phim bằng tiếng Việt, cho rằng mê cung là biểu tượng quan trọng xuyên suốt phim. Bài viết chỉ ra rằng trang cuối cùng trong cuốn sách của Bob Taylor là hình một mê cung không thể giải được, thứ mà kẻ bắt cóc đã dùng để kiểm soát những đứa trẻ. Và rằng Bob Taylor, dù đã trốn thoát nhiều năm trước, về mặt tâm lý vẫn đang mắc kẹt trong mê cung ấy.
Mình nghĩ mê cung còn là hình ảnh cho tâm trí của mọi nhân vật. Keller mắc kẹt trong mê cung của cơn giận và đức tin của mình. Loki mắc kẹt trong mê cung của vụ án. Alex mắc kẹt trong mê cung của những gì đã xảy ra với anh khi còn nhỏ. Và tên phim, Prisoners, “Những tù nhân”, không chỉ nói về những đứa trẻ bị bắt cóc. Ai trong phim cũng là một tù nhân.
Holly
Rồi sự thật được tiết lộ. Kẻ bắt cóc là Holly Jones (Melissa Leo), bà dì hiền lành của Alex.
Nhiều năm trước, Holly và chồng mình là những người sùng đạo. Rồi con trai họ chết vì ung thư. Và họ quay lưng lại với Chúa. Họ bắt đầu một thứ mà Holly gọi là cuộc chiến với Chúa: bắt cóc trẻ con, để làm những bậc cha mẹ mất đi đức tin, như họ đã mất. Biến những người tốt thành quái vật. Alex, cậu bé mà họ gọi là cháu, thật ra là một trong những đứa trẻ đầu tiên họ bắt cóc, nhiều năm trước, và nuôi lớn trong sợ hãi đến mức trí não anh không bao giờ phát triển bình thường.
Và đó là lúc mình hiểu sự tàn nhẫn của cấu trúc Prisoners. Keller, người cha sùng đạo, đã làm đúng điều mà Holly muốn. Anh đã từ bỏ đạo đức của mình, biến thành một kẻ tra tấn, vì một đứa trẻ bị bắt cóc. Kế hoạch của Holly đã thành công với anh, hoàn hảo. Và người anh tra tấn, Alex, không phải là kẻ ác. Anh ta là nạn nhân đầu tiên.
Một bài trên The Astromech nhấn mạnh rằng Prisoners không bao giờ đặt Keller và Holly ngang hàng về đạo đức. Đúng vậy. Nhưng nó đặt họ trong cùng một khung hình, cùng một căn phòng, ở cuối phim. Và để ta thấy rằng khoảng cách giữa họ không xa như ta muốn tin.
Chiếc còi đỏ
Keller tìm ra sự thật trước Loki. Anh đến nhà Holly. Holly chĩa súng vào anh, bắn vào chân anh, và bắt anh xuống một cái hố bí mật dưới sân nhà, nơi bà đã nhốt những đứa trẻ. Bà đóng nắp hố lại, chôn anh sống.
Trong bóng tối của cái hố, chân bị thương, Keller tìm thấy một vật nhỏ trong đất. Chiếc còi đỏ của Anna, con gái anh. Thứ mà hai cô bé đã quay về nhà lấy vào chiều Lễ Tạ ơn.
Loki, cuối cùng, cứu được Anna. Anh lái xe xuyên qua màn mưa, máu chảy trên mặt, ôm cô bé đang bất tỉnh trong lòng, đưa đến bệnh viện. Đó là cảnh mình nghĩ là đẹp nhất của bộ phim: một người đàn ông cô độc, không có gia đình, chạy đua với thời gian để cứu con của người khác.
Rồi cảnh cuối. Loki trở lại nhà Holly, giờ đã bị phong tỏa. Trời tối. Tuyết rơi. Anh đứng giữa sân, sắp rời đi. Và anh nghe thấy một âm thanh yếu ớt. Một tiếng còi. Từ đâu đó dưới đất.
Loki dừng lại. Lắng nghe. Tiếng còi lại vang lên.
Màn hình tối đen.
Cái kết mở
Loki có nghe thấy không? Anh có tìm ra Keller không? Bộ phim không trả lời.
Mình nghĩ đó là cái kết hoàn hảo. Không phải vì nó mơ hồ để mơ hồ, mà vì nó để lại số phận của Keller trong tay người xem. Nếu Loki tìm thấy anh, Keller sẽ sống, và sẽ ngồi tù vì những gì anh đã làm với Alex. Nếu không, Keller sẽ chết trong cái hố, tay cầm chiếc còi của con gái, sau khi đã cứu được cô bé bằng cách hy sinh tất cả, kể cả chính mình. Cả hai đều là cái giá mà anh phải trả.
Một bài viết tiếng Anh tóm tắt nhân vật Keller rất đúng: anh muốn trở thành người cha không bao giờ bỏ cuộc, nhưng anh không còn phân biệt được đâu là sự kiên trì, đâu là sự hủy hoại.
Hình ảnh
Không thể nói về Prisoners mà không nhắc đến Roger Deakins, người quay phim. Ông được đề cử Oscar cho bộ phim này. Pennsylvania trong Prisoners là một thế giới xám, ướt, lạnh: mưa không dứt, tuyết bẩn, những ngôi nhà gỗ ẩm mốc, những khu rừng trơ trụi. Không có ánh nắng nào trong cả bộ phim. Mỗi khung hình như một bức ảnh chụp vào một ngày tháng Mười Một ảm đạm, đúng cái thời điểm của năm mà ánh sáng bắt đầu biến mất.
Đây cũng là lần đầu tiên Denis Villeneuve, đạo diễn người Canada, làm phim ở Hollywood. Về sau ông sẽ làm Arrival, Blade Runner 2049, và Dune. Nhưng mình nghĩ Prisoners là nơi ông lần đầu cho thế giới thấy điều làm ông khác biệt: sự kiên nhẫn, sự lạnh lùng, và khả năng làm cho những câu hỏi đạo đức trở nên nặng nề như một vật thể có thật.
Lời kết
Chín điểm. Prisoners dài gần hai tiếng rưỡi, chậm, u ám, và đôi khi tàn nhẫn đến mức khó xem. Nhưng nó là một trong số rất ít phim trinh thám mà khi kết thúc, câu hỏi còn lại không phải là “ai là kẻ bắt cóc”, mà là “mình sẽ là ai, nếu đó là con mình”.
Mình không có câu trả lời. Và mình nghĩ đó chính là điều bộ phim muốn.
Nguồn tham khảo:
Tiếng Việt
- Ẩn ý của Prisoners (2013) — The Moviengers, Mọt Phim Assemble
Tiếng Anh
- Prisoners (2013) — Ruthless Reviews
- Themes of Denis Villeneuve’s Prisoners (2013) — The Astromech
- Film Review: Prisoners (dir. by Denis Villeneuve) — Unobtainium13
- One Year Later: Prisoners — The Dissolve
- Prisoners — The Austin Chronicle
- Prisoners (2013 film) — Wikipedia