Princess Mononoke | もののけ姫 Công Chúa Mononoke | Nhìn Bằng Đôi Mắt Không Bị Hận Thù Che Mờ
Phân tích — Hayao Miyazaki, Studio Ghibli, 1997
Princess Mononoke (1997) — đạo diễn và biên kịch Hayao Miyazaki, Studio Ghibli.
Một con lợn rừng bị nguyền
Princess Mononoke mở đầu bằng một con quái vật.
Ở một ngôi làng nhỏ ở phía đông Nhật Bản, thời Muromachi, thế kỷ 14, một sinh vật khổng lồ lao ra từ rừng. Nó là một con lợn rừng, nhưng không còn hình dạng của lợn rừng. Toàn thân nó bị bao phủ bởi những con giun đen, nhớp nháp, quằn quại, như những sợi tóc sống, như những con rắn. Nó điên cuồng, gào thét, lao về phía ngôi làng.
Ashitaka, chàng hoàng tử trẻ của bộ tộc Emishi, cưỡi con hoẵng đỏ Yakul, bắn một mũi tên vào mắt nó. Rồi một mũi tên nữa. Con quái vật ngã xuống, chết. Những con giun đen tan biến, để lộ ra một con lợn rừng khổng lồ, già nua, một vị thần rừng tên Nago.
Nhưng trong lúc chiến đấu, những con giun đen đã quấn quanh cánh tay phải của Ashitaka. Để lại một vết sẹo đen. Một lời nguyền.
Bà thầy cúng của làng khám xác con lợn rừng, và tìm thấy trong thân nó một viên bi sắt. Một viên đạn. Thứ đã khiến vị thần đau đớn, căm hận, và biến thành quái vật. Lời nguyền trên tay Ashitaka sẽ lan dần ra toàn thân, cho đến khi giết chết anh. Không có cách chữa. Bà bảo anh hãy đi về phía tây, nơi viên đạn ấy được tạo ra, để tìm hiểu điều gì đã xảy ra. Và về sau, khi được hỏi vì sao anh đến, Ashitaka trả lời rằng anh đến để nhìn mọi thứ bằng đôi mắt không bị hận thù che mờ.
Không có kẻ ác
Hayao Miyazaki đã nói nhiều lần rằng Princess Mononoke là bộ phim mà ông cố gắng làm mà không có kẻ ác. Và mình nghĩ đó là điều làm nó khác hẳn những bộ phim về môi trường khác.
Wikipedia tiếng Việt ghi nhận rằng bộ phim cho thấy xung đột giữa con người và thiên nhiên khó có một kết cục có hậu, và không khẳng định bên nào đúng. Một bài trên Revelogue gọi bộ phim là một bài học sâu sắc về thiên nhiên. Và một bài trên Bụm Chèo đặt tiêu đề rất đúng: “Cuộc xung đột không có hồi kết giữa thiên nhiên và con người”.
Ashitaka đi về phía tây. Và anh tìm thấy hai phe, đang chiến tranh với nhau. Cả hai đều có lý. Cả hai đều sai.
Thị trấn Sắt
Phe thứ nhất là Thị trấn Sắt (Tatara-ba), một pháo đài bằng gỗ trên bờ một hồ nước, nơi con người khai thác quặng sắt từ núi, nấu chảy trong những lò rèn khổng lồ, chế tạo súng.
Và người cai quản nó là Phu nhân Eboshi. Một người phụ nữ mạnh mẽ, lạnh lùng, thông minh, luôn mặc kimono đỏ và cầm một chiếc ô. Chính bà là người đã bắn viên đạn vào thần lợn rừng Nago. Chính bà đang chặt phá khu rừng cổ thụ, giết những vị thần sống trong đó, để lấy đất, lấy quặng.
Một bài review tiếng Việt gọi Eboshi là đại diện cho con người muốn khai thác thiên nhiên để phát triển. Nhưng Miyazaki không để ta ghét bà.
Vì Thị trấn Sắt là nơi Eboshi mua lại những cô gái từ những nhà thổ, cho họ công việc, cho họ tự do, cho họ quyền làm những công việc mà phụ nữ thời ấy không được phép làm: thổi lò rèn, cầm súng. Những người phụ nữ ấy yêu quý Eboshi như một người chị, một người mẹ. Và trong một khu vườn bí mật phía sau pháo đài, Eboshi nuôi những người bệnh phong, những người bị cả thế giới xua đuổi, coi như những xác sống. Bà rửa vết thương cho họ, tự tay, không sợ hãi. Và họ chế tạo súng cho bà. Một người bệnh phong già, gần như chỉ còn là một bộ xương quấn băng, nói với Ashitaka rằng Eboshi là người duy nhất đối xử với họ như con người.
Eboshi là kẻ phá rừng. Và Eboshi là người cứu những người bị xã hội vứt bỏ. Cả hai đều đúng.
Khu rừng
Phe thứ hai là khu rừng. Và những vị thần sống trong đó.
Moro, nữ thần sói trắng khổng lồ, hai đuôi, cao bằng một ngôi nhà, sống cùng hai đứa con sói của mình. Okkoto, vị thần lợn rừng già, mù lòa, dẫn theo cả một đạo quân lợn rừng để chiến đấu với con người. Những vị thần đười ươi, trồng cây vào ban đêm, chỉ để những cây ấy bị con người chặt vào ban ngày. Những con kodama, những tinh linh nhỏ bé, trắng toát, đầu lắc lư, phát ra tiếng lách cách như tiếng mõ, sống trong những gốc cây cổ thụ.
Và ở trung tâm của khu rừng là Thần Rừng (Shishigami). Một con hươu khổng lồ, có gương mặt kỳ lạ, gần như người, với những chiếc gạc như cành cây. Mỗi bước nó đi, cỏ hoa nở dưới chân, rồi héo tàn ngay sau đó. Nó ban sự sống, và lấy đi sự sống. Vào ban đêm, nó biến thành một sinh vật khổng lồ trong suốt, cao đến tận mây, đi lang thang qua những ngọn núi dưới ánh trăng.
Những vị thần của khu rừng không phải là những vị thần hiền lành. Họ hung dữ, kiêu ngạo, tràn đầy hận thù với con người. Và họ đang chết dần. Một vị thần sói giải thích với Ashitaka: những con lợn rừng ngày càng nhỏ hơn, ngu ngốc hơn. Những vị thần đang thoái hóa. Thời đại của họ đã qua.
San
Và ở giữa hai phe là San, công chúa Mononoke.
San là một cô gái loài người, bị cha mẹ bỏ rơi khi còn nhỏ, ném cho những con sói để thoát thân. Moro nuôi cô lớn như con gái mình. San không coi mình là người. Cô ghét con người. Cô mặc áo choàng bằng lông sói trắng, đeo mặt nạ đất sét đỏ, cầm giáo, cưỡi trên lưng sói, tấn công Thị trấn Sắt để giết Eboshi.
Lần đầu tiên Ashitaka nhìn thấy San, cô đang quỳ bên con sói mẹ bị thương, mút máu từ vết đạn trên người nó, rồi nhổ đi. Miệng cô đỏ máu. Cô quay lại, nhìn anh. Và anh nhìn cô.
Bài viết trên trang DJC, phân tích bộ phim qua nhân vật Ashitaka, chỉ ra rằng anh đối xử với San như một con người thực sự, không xem cô chỉ là một con thú hoang. Và mình nghĩ đó là điều mà không ai khác trong phim làm. Với Eboshi, San là một con quái vật. Với những vị thần, San là con của sói. Chỉ Ashitaka nhìn thấy cô gái bên dưới chiếc mặt nạ.
Có một cảnh mà mình nghĩ là cảnh đẹp nhất của bộ phim. Ashitaka, bị thương nặng, gần chết, được San mang đến chỗ Thần Rừng để chữa trị. San nhai thịt khô, rồi mớm cho anh ăn, miệng kề miệng, vì anh quá yếu để tự nhai. Ashitaka khóc. Không phải vì đau. Mà vì lần đầu tiên, có ai đó chăm sóc anh trong thế giới xa lạ này.
Đôi mắt không bị hận thù che mờ
Và đây là trái tim của Princess Mononoke: một người đứng ở giữa.
Ashitaka không thuộc về phe nào. Anh từ một bộ tộc bị đẩy lùi về phía đông, không phải người của Thị trấn Sắt, không phải người của khu rừng. Bài trên DJC gọi anh là yếu tố hòa giải giữa hai thế giới, và chỉ ra rằng anh giữ được bản tính lương thiện suốt hành trình. Anh mang trong mình một lời nguyền, thứ biến cánh tay anh thành một vũ khí khủng khiếp mỗi khi anh tức giận. Hận thù có thể ban cho anh sức mạnh. Nhưng nó cũng sẽ giết anh.
Và Ashitaka liên tục làm một điều mà không ai làm: anh từ chối chọn phe. Anh can ngăn San và Eboshi khi họ cố giết nhau. Anh nói với cả hai rằng hận thù đang giết chết họ. Anh bị bắn, bị thương, bị cả hai phía nghi ngờ. Và anh không dừng lại.
Nhìn bằng đôi mắt không bị hận thù che mờ. Đó không phải là một lời khuyên dễ dàng. Nó có nghĩa là nhìn thấy cái tốt trong kẻ thù của mình, và nhìn thấy cái xấu trong những người mình yêu. Nó có nghĩa là không bao giờ được thỏa mãn với một câu chuyện đơn giản về ai đúng, ai sai.
Thần Rừng mất đầu
Đỉnh điểm của Princess Mononoke là một trong những cảnh hoạt hình kinh hoàng nhất mà mình từng xem.
Eboshi, theo lệnh của triều đình, người muốn cái đầu của Thần Rừng vì tin rằng nó mang lại sự bất tử, bắn Thần Rừng. Khi nó đang biến hình từ dạng hươu sang dạng khổng lồ ban đêm. Viên đạn xuyên qua cổ nó. Cái đầu rơi xuống.
Và cơ thể không đầu của Thần Rừng, trong suốt, khổng lồ, bắt đầu tìm kiếm cái đầu của mình. Nó tràn ra như một chất lỏng đen kịt, chảy khắp núi rừng. Mọi thứ nó chạm vào đều chết. Cây cối khô héo ngay lập tức. Cỏ héo rũ. Những con người, những con vật, rơi xuống, chết. Khu rừng chết. Thị trấn Sắt bị phá hủy. Mọi thứ.
Ashitaka và San, cùng nhau, mang cái đầu trả lại cho Thần Rừng. Họ giơ nó lên, về phía cơ thể khổng lồ. Và Thần Rừng nhận lại đầu của mình, rồi đổ sập xuống mặt đất, như một cơn sóng.
Cái kết
Và khi mọi thứ lắng xuống, cả vùng đất phủ một màu xanh. Cỏ mọc lại. Hoa nở. Lời nguyền trên tay Ashitaka biến mất, chỉ còn lại một vết sẹo mờ.
Nhưng khu rừng cổ thụ đã không còn. Những gì mọc lại chỉ là cỏ và hoa, không phải những cây long não ngàn năm. Thần Rừng đã chết. Thời đại của các vị thần đã kết thúc.
San nói với Ashitaka rằng cô yêu anh, nhưng cô không bao giờ có thể tha thứ cho loài người. Ashitaka nói rằng anh hiểu. Rằng cô sẽ sống trong rừng, anh sẽ sống ở Thị trấn Sắt. Và anh sẽ đến thăm cô. Họ sẽ cùng nhau sống, mỗi người ở một bên.
Eboshi, mất một cánh tay, nhìn đống đổ nát của Thị trấn Sắt. Và bà nói rằng họ sẽ bắt đầu lại từ đầu. Lần này, họ sẽ xây một ngôi làng tốt hơn.
Một bài review tiếng Việt đọc cái kết theo hướng lạc quan, khi Eboshi nhận ra hai bên có thể chung sống. Wikipedia tiếng Việt thì nhấn mạnh rằng xung đột giữa con người và thiên nhiên khó có kết cục có hậu. Mình nghĩ cả hai đều đúng. Cái kết của Princess Mononoke không phải là chiến thắng của bên nào. Nó là sự sống sót. Một thế giới đã bị tổn thương không thể phục hồi, và những con người sống sót, mang những vết sẹo, cố gắng bắt đầu lại.
Và ở cảnh cuối cùng, trong khu rừng non mới mọc lại, một con kodama nhỏ bé, trắng toát, ló ra từ sau một gốc cây. Lắc lư cái đầu. Phát ra một tiếng lách cách.
Thanh kiếm gửi Hollywood
Có một câu chuyện ngoài màn ảnh mà mình nghĩ cần phải kể.
Khi hãng Miramax của Harvey Weinstein mua bản quyền phát hành Princess Mononoke ở Mỹ, Weinstein muốn cắt ngắn bộ phim, để nó dễ bán hơn cho khán giả Mỹ. Theo nhiều nguồn, nhà sản xuất của Ghibli, Toshio Suzuki, đã gửi cho Weinstein một thanh kiếm samurai thật. Kèm một lời nhắn chỉ có hai chữ: Không cắt.
Miramax không cắt. Nhà văn Neil Gaiman được mời viết lời thoại tiếng Anh. Và từ đó, Studio Ghibli có một chính sách nghiêm ngặt: không ai được phép cắt phim của họ.
Lời kết
Chín điểm. Princess Mononoke là phim có doanh thu cao nhất lịch sử Nhật Bản khi ra mắt năm 1997, cho đến khi bị Titanic vượt qua vài tháng sau. Nó là bộ phim đen tối nhất, bạo lực nhất, tham vọng nhất mà Miyazaki từng làm.
Và gần ba mươi năm sau, trong một thế giới mà con người vẫn đang chặt phá những khu rừng cuối cùng, vẫn đang chia phe, vẫn đang căm ghét nhau vì những câu chuyện đơn giản về ai đúng, ai sai, mình nghĩ câu trả lời của Ashitaka vẫn là thứ ta cần nghe nhất.
Hãy nhìn bằng đôi mắt không bị hận thù che mờ.
Nguồn tham khảo:
Tiếng Việt
- Công chúa Mononoke — Wikipedia tiếng Việt
- Review phim Công Chúa Mononoke qua nhân vật Ashitaka — DJC
- Công chúa Mononoke: Bài học sâu sắc về thiên nhiên — Revelogue
- Mononoke hime: Cuộc xung đột không có hồi kết giữa thiên nhiên và con người — Bụm Chèo
Tiếng Anh
- The untold truth of Princess Mononoke — Looper
- The reason Studio Ghibli has a strict no-edits policy — /Film
- Neil Gaiman, Hayao Miyazaki and Miramax — Nerdist
- 13 Crowning Facts About Princess Mononoke — Mental Floss
- Princess Mononoke — Wikipedia