Love, Death & Robots | Ba Lăng Kính Cho Một Thế Giới Đang Thay Đổi
Phân tích — Tim Miller, David Fincher, Netflix
Love, Death & Robots (2019 –) — Tim Miller, David Fincher, Netflix.
Một tuyển tập không có trung tâm
Love, Death & Robots là một thứ hiếm thấy trong thời đại của những series dài hàng chục tập: một tuyển tập phim ngắn hoạt hình, mỗi tập dài từ sáu đến hai mươi phút, mỗi tập một studio khác nhau, một phong cách khác nhau, một câu chuyện không liên quan gì đến tập trước hay tập sau. Có tập được làm bằng đồ họa máy tính gần như người thật. Có tập là hoạt hình 2D vẽ tay. Có tập trông như tranh sơn dầu chuyển động. Có tập là phim hài, có tập là phim kinh dị, có tập là thơ.
Dự án ra đời từ ý tưởng của Tim Miller, đạo diễn Deadpool và người sáng lập studio Blur, cùng David Fincher, đạo diễn Fight Club và Se7en. Họ ấp ủ từ lâu việc làm một phiên bản mới của Heavy Metal, bộ phim hoạt hình tuyển tập dành cho người lớn năm 1981. Netflix phát hành mùa đầu tiên năm 2019.
Vì không có cốt truyện chung, Love, Death & Robots là bộ dễ giới thiệu nhất mà cũng khó giới thiệu nhất. Mỗi người xem sẽ có một tập yêu thích khác nhau. Mỗi bảng xếp hạng trên mạng xếp khác nhau. Nhưng nếu nhìn kỹ, cái tên của series đã cho ta một cách đọc: tình yêu, cái chết, và người máy. Ba lăng kính để nhìn vào cùng một câu hỏi: con người sẽ là gì trong một thế giới mà công nghệ đang thay đổi mọi thứ?
Lăng kính thứ nhất: Người máy
Tập mà mình nghĩ nên mở đầu cho bất kỳ ai là Three Robots (Ba người máy). Ba con robot đi du lịch qua một thành phố hoang tàn sau khi loài người tuyệt chủng, như những du khách đi thăm di tích cổ. Chúng bình phẩm về những thứ con người để lại: bóng rổ, đồ ăn nhanh, những chiếc máy chơi game, và mèo. Đặc biệt là mèo.
Tập phim hài hước, nhẹ nhàng, nhưng có một cái gai ẩn bên dưới. Ba con robot chế giễu loài người vì đã tự hủy diệt mình bằng chiến tranh, ô nhiễm, và sự ngu ngốc. Ta cười cùng chúng, và rồi nhận ra ta đang cười chính mình. Kết thúc tập, một tiết lộ về loài mèo làm thay đổi toàn bộ cách nhìn về những gì vừa xảy ra.
Nhưng tập robot mà mình nghĩ là đỉnh cao của cả series là Zima Blue.
Zima Blue
Zima là một họa sĩ nổi tiếng nhất vũ trụ. Những tác phẩm khổng lồ của ông được vẽ trên bề mặt các hành tinh, các tinh vân, và luôn có một ô màu xanh đặc biệt ở đâu đó: một sắc xanh kỳ lạ, giữa xanh lam và xanh ngọc. Theo thời gian, ô xanh ấy lớn dần, cho đến khi những bức tranh của Zima chỉ còn là những mảng xanh thuần túy.
Rồi Zima mời một nhà báo đến dự buổi trình diễn cuối cùng của ông, và kể cho cô nghe nguồn gốc của mình.
Mình sẽ không tiết lộ. Chỉ nói rằng tập phim này, được chuyển thể từ truyện ngắn của nhà văn khoa học viễn tưởng Alastair Reynolds và do Robert Valley đạo diễn, là mười phút đáng xem lại nhiều lần nhất của cả series. Một bài trên Spiderum gọi nó là tập phim yêu thích nhất của người viết trong toàn series. Một bài phân tích trên blog Gấu Mèo Thức Khuya chia hành trình tìm chân lý của Zima thành hai giai đoạn: hướng ngoại, rồi hướng nội. Mình nghĩ cách chia ấy rất đúng. Zima đi khắp vũ trụ để tìm ý nghĩa của nghệ thuật, của sự tồn tại. Và cuối cùng, ông tìm thấy nó ở một nơi nhỏ bé nhất, gần nhất, mà ông đã bỏ qua từ đầu.
Zima Blue đặt ra một câu hỏi mà mình nghĩ là câu hỏi lớn nhất của khoa học viễn tưởng: điều gì làm nên một con người? Ký ức? Ý thức? Khả năng sáng tạo? Và nếu một cỗ máy có tất cả những thứ đó, nó có phải là con người không? Zima trả lời bằng một cách mà mình không ngờ: có lẽ hạnh phúc không nằm ở việc trở thành một thứ gì đó lớn lao hơn, mà ở việc tìm lại sự đơn giản đã mất.
Có người thấy Zima Blue chậm và không đi đến đâu. Mình hiểu. Nó không có hành động, chỉ có một giọng kể và những bức tranh. Nhưng chính sự tĩnh lặng ấy là điều làm nó khác biệt trong một series thường đầy máu và súng đạn.
Lăng kính thứ hai: Cái chết
Beyond the Aquila Rift (Bên kia khe nứt Aquila), cũng chuyển thể từ Alastair Reynolds, bắt đầu như một câu chuyện tình. Một phi hành đoàn tỉnh dậy sau một chuyến du hành, phát hiện ra họ đã đi lạc đến một trạm vũ trụ xa xôi, cách điểm đến hàng nghìn năm ánh sáng. Ở trạm, phi công Thom gặp lại Greta, người yêu cũ. Cô chăm sóc anh, an ủi anh, và họ ngủ với nhau.
Đồ họa của Blur Studio gần như người thật, đến mức lần đầu xem dễ tưởng là phim người đóng. Và cái kết thì khiến người xem nghĩ rất lâu. Mình chỉ nói thế này: nếu một lời nói dối đẹp có thể giúp ta khỏi phải đối mặt với một sự thật khủng khiếp, ta có muốn nó không? Và nếu người nói dối là người yêu thương ta, đó có phải là lòng tốt không?
The Drowned Giant (Người khổng lồ chết đuối) là một tập hoàn toàn khác. Xác một người khổng lồ dạt vào bờ biển một thị trấn nhỏ. Người dân kéo đến xem, chụp ảnh, trèo lên người anh ta. Rồi dần dần, họ bắt đầu xẻ thịt, mang đi bán, làm đồ trang trí. Từng mảnh cơ thể khổng lồ tản mát khắp nơi, thành hàng hóa, thành đồ trưng bày. Cho đến khi không ai còn nhớ những mảnh vụn ấy từng là gì.
Chuyển thể từ truyện ngắn của J.G. Ballard, The Drowned Giant gần như không có hành động. Chỉ có giọng kể chậm rãi của một nhà khoa học, người đã đến thăm cái xác nhiều lần, và nhìn nó biến mất. Mình nghĩ đây là tập về cái chết hay nhất của series, vì nó không nói về khoảnh khắc chết. Nó nói về việc thế giới quên một thứ gì đó vĩ đại như thế nào: từng chút một, cho đến khi điều kỳ diệu trở thành bình thường, rồi trở thành rác.
Lăng kính thứ ba: Tình yêu
Và rồi có Jibaro.
Tập phim này, trong mùa thứ ba năm 2022, do Alberto Mielgo đạo diễn, người cùng năm ấy thắng giải Oscar phim hoạt hình ngắn với The Windshield Wiper. Jibaro không có một câu thoại nào. Chỉ có chuyển động, âm thanh, và một câu chuyện cổ tích đẫm máu.
Một nhóm hiệp sĩ Tây Ban Nha hành quân qua một khu rừng nhiệt đới. Bên bờ hồ, họ gặp một nữ thần nước, phủ kín người bằng vàng và ngọc, nhảy múa và hét lên một tiếng hét có thể giết chết bất cứ ai nghe thấy. Tất cả hiệp sĩ chết, đâm chém lẫn nhau trong cơn điên loạn, chìm xuống hồ. Trừ một người: Jibaro, người bị điếc.
Vì anh không nghe thấy tiếng hét, nữ thần tò mò về anh. Cô đến gần anh. Anh nhìn thấy vàng trên người cô.
Phần còn lại là một vũ điệu của tình yêu và tham lam, của sự thu hút và sự hủy diệt, mà mình không muốn mô tả, vì nó cần được xem. Báo Thanh Niên, trong bài viết về Jibaro, dẫn lời đạo diễn Mielgo rằng tập phim nói về những mối quan hệ độc hại, nơi hai “con quái vật” bị thu hút vào nhau vì những lý do xấu xa. Bài trên BlogAnChoi gọi Jibaro là một kẻ chinh phục tham lam, một kẻ cướp đoạt đúng nghĩa đen. Và một thảo luận trên diễn đàn Voz chỉ ra một lớp nghĩa nữa: trong văn hóa Puerto Rico, jíbaro là từ chỉ người nông dân sống gắn bó với đất đai. Mielgo dùng cái tên ấy cho một kẻ đến từ bên kia đại dương để cướp vàng, như một lời mỉa mai.
Đọc Jibaro theo hướng chủ nghĩa thực dân, mọi thứ trở nên rõ ràng. Những hiệp sĩ Tây Ban Nha đến châu Mỹ. Một thực thể bản địa, đẹp, nguy hiểm, giàu có. Và kẻ chinh phục không nghe thấy tiếng nói của cô, theo đúng nghĩa đen, vì anh ta điếc. Anh ta chỉ nhìn thấy vàng.
Nhưng Jibaro cũng không cho nữ thần vai nạn nhân thuần túy. Cô cũng là một kẻ giết người. Cô bị thu hút bởi Jibaro không phải vì tình yêu, mà vì anh ta là thứ duy nhất cô không thể hủy diệt. Hai kẻ săn mồi gặp nhau. Một tình yêu độc hại, như Mielgo nói.
Cách Mielgo dựng tập phim cũng đáng nói. Máy quay rung lắc, lấy nét lệch, chuyển động như được quay bằng tay. Những bóng sáng lóa trên mặt nước. Âm thanh bị nén lại, méo mó, khi ta nhìn qua góc nhìn của Jibaro. Đó là một thứ hoạt hình không giống bất kỳ thứ gì mình từng thấy, vừa chân thực vừa siêu thực.
Những tập không hay
Để công bằng: Love, Death & Robots không phải tập nào cũng hay. Có những tập chỉ toàn bạo lực và kỹ xảo, như một bản demo khoe công nghệ đồ họa. Có những tập dùng sự trần trụi và máu me chỉ để gây sốc. Có những tập mình xem xong không nhớ gì.
Đó là bản chất của một tuyển tập. Khi mỗi tập là một thử nghiệm, sẽ có những thử nghiệm thất bại. Nhưng mình nghĩ đó cũng là điểm mạnh của nó. Một series bình thường, với một cốt truyện, một phong cách, một nhóm nhân vật, sẽ không bao giờ có cơ hội làm ra cả Three Robots lẫn Zima Blue lẫn Jibaro. Love, Death & Robots là nơi những nghệ sĩ hoạt hình được thả tự do, và đôi khi, sự tự do ấy tạo ra kiệt tác.
Lời kết
Mười điểm cho cả series. Không phải vì mọi tập đều hay, mà vì những tập hay nhất của nó là những phim ngắn hay nhất mình từng xem, ở bất kỳ hình thức nào.
Và nếu phải chọn một hình ảnh để nhớ về Love, Death & Robots, mình sẽ chọn một ô màu xanh nhỏ ở cuối một bức tranh khổng lồ. Thứ mà một cỗ máy biết suy nghĩ, sau khi đã đi khắp vũ trụ, chọn để quay về.
Nguồn tham khảo:
Tiếng Việt
- ‘Jibaro’ (series ‘Love, Death + Robots’): Tình yêu độc hại — Thanh Niên
- Giải thích Jibaro: Tập phim không lời thoại trong Love, Death & Robots 3 — BlogAnChoi
- Love, Death & Robots review — Ep14: Zima Blue — Spiderum
- Love, Death & Robots: Tập 14 — Zima Blue — Gấu Mèo Thức Khuya
- Thảo luận Love, Death & Robots 3 — Voz
Tiếng Anh
- Love, Death & Robots — Wikipedia
- Love, Death & Robots Episode 14: “Zima Blue” Recap & Review — The Review Geek
- Love, Death + Robots: Jibaro Explained — Fiction Horizon
- The 10 Best Love, Death & Robots Episodes So Far, Ranked — CinemaBlend