Về danh sách bài viết
Post 17/11/2026 11 phút đọc

Joker | Cầu Thang Ở Bronx: Đi Lên Thì Mệt, Đi Xuống Thì Nhảy Múa

Phân tích — Todd Phillips, Joaquin Phoenix, 2019

Poster Joker Joker (2019) — đạo diễn Todd Phillips, Joaquin Phoenix trong vai Arthur Fleck.

Một cầu thang

Ở khu Bronx của New York, có một cầu thang bê tông dài, dốc, nối hai con phố. Trước năm 2019, nó chỉ là một cầu thang bình thường, nơi người dân trong khu đi lên đi xuống mỗi ngày. Sau năm 2019, nó trở thành một địa điểm du lịch. Khách du lịch từ khắp thế giới đến đó, chụp ảnh, nhảy múa, làm những tư thế kỳ quặc. Người dân địa phương phàn nàn. Thành phố phải đặt biển báo.

Người ta gọi nó là “Cầu thang Joker”.

Mình nghĩ cầu thang ấy là hình ảnh tóm tắt toàn bộ bộ phim. Trong Joker, Arthur Fleck leo cầu thang ấy nhiều lần, mỗi tối, sau một ngày làm việc. Anh leo chậm, lưng còng, vai rũ xuống, kiệt sức. Mỗi bậc thang là một gánh nặng. Đó là Arthur: một người đàn ông leo lên mãi mà không bao giờ đến được đâu.

Và rồi, ở gần cuối phim, anh đi xuống cầu thang ấy. Mặc bộ vest đỏ, mặt trát phấn trắng, tóc nhuộm xanh. Và anh nhảy múa. Từng bậc, từng bậc, trên nền một bài nhạc rock những năm 1970, với một sự tự do mà ta chưa bao giờ thấy ở anh.

Đi lên thì mệt. Đi xuống thì nhảy múa. Đó là bi kịch của Joker: sự sa ngã cảm thấy dễ chịu hơn sự cố gắng.

Một người đàn ông có bệnh

Arthur Fleck sống ở Gotham năm 1981, một thành phố đang chìm trong rác, chuột, và sự giận dữ. Anh làm chú hề thuê, cầm biển quảng cáo trên vỉa hè, biểu diễn ở bệnh viện nhi. Anh sống với người mẹ già yếu trong một căn hộ tồi tàn. Anh mơ trở thành một diễn viên hài độc thoại.

Và anh có một căn bệnh. Anh cười, không kiểm soát được, vào những lúc không thích hợp nhất. Khi căng thẳng, khi sợ hãi, khi buồn. Một tràng cười to, đau đớn, kéo dài, khiến anh nghẹt thở, khiến những người xung quanh nhìn anh như nhìn một kẻ điên. Anh mang theo một tấm thẻ nhỏ, để đưa cho người lạ khi cơn cười đến: “Xin thứ lỗi cho tiếng cười của tôi. Tôi có bệnh.”

Đó là một trong những chi tiết đau nhất của bộ phim. Một người đàn ông phải xin lỗi thế giới vì cơ thể mình không vâng lời. Phải mang theo một tấm thẻ để giải thích rằng mình không phải là quái vật.

Trong cuốn sổ tay của mình, Arthur viết một câu mà về sau trở thành một trong những câu nói được trích dẫn nhiều nhất của bộ phim: điều tồi tệ nhất khi có bệnh tâm thần là người khác mong đợi bạn cư xử như thể bạn không có bệnh.

Một thành phố quay lưng

Bài review trên VTV mô tả Arthur Fleck như tấm gương phản chiếu rõ nhất mặt điên loạn của xã hội Gotham, và cho rằng khán giả sẽ nhận ra Joker không phải kẻ duy nhất như vậy. Một bài trên Việt Giải Trí lập luận rằng nhân vật này không xuất hiện từ hư không, mà được nuôi dưỡng bởi một thành phố đã băng hoại đạo đức, nơi không còn sự tử tế, cảm thông và thấu hiểu.

Và Joker liệt kê từng nhát dao mà thành phố ấy đâm vào Arthur.

Một nhóm thiếu niên cướp tấm biển quảng cáo của anh, đánh anh ngã xuống hẻm, đá vào người anh. Ông chủ trừ lương anh vì làm mất tấm biển. Một đồng nghiệp đưa cho anh một khẩu súng để “tự vệ”, rồi khi khẩu súng rơi ra trong lúc anh biểu diễn ở bệnh viện nhi, anh bị đuổi việc. Người cán bộ xã hội mà anh gặp mỗi tuần, người duy nhất lắng nghe anh dù với sự mệt mỏi rõ ràng, nói rằng chương trình bị cắt ngân sách, và anh sẽ không còn được gặp ai nữa, không còn được cấp thuốc nữa.

Một bài trên Moveek cho rằng cơn phẫn nộ trong phim đến từ cảm giác bị gạt ra ngoài lề, chứ không đơn thuần từ một sự kiện đơn lẻ. Mình nghĩ đó là chìa khóa. Không có một cú đánh nào biến Arthur thành Joker. Đó là hàng trăm cú đánh nhỏ, mỗi ngày, đến từ những người không biết, không quan tâm, hoặc quá bận để quan tâm.

Tàu điện ngầm

Rồi một đêm, trên chuyến tàu điện ngầm, ba gã đàn ông trẻ mặc vest, nhân viên của một công ty tài chính ở phố Wall, say xỉn, trêu ghẹo một cô gái. Arthur bật cười, không kiểm soát được. Ba gã quay sang anh. Đánh anh. Đá anh trên sàn tàu.

Và Arthur rút khẩu súng mà người đồng nghiệp đã đưa cho anh. Anh bắn. Hai người chết ngay. Người thứ ba chạy ra sân ga. Arthur đuổi theo, và bắn hắn trên cầu thang.

Rồi anh chạy, trốn vào một nhà vệ sinh công cộng bẩn thỉu. Và ở đó, một mình, trong ánh đèn huỳnh quang xanh bệnh hoạn, anh bắt đầu nhảy múa. Một điệu nhảy chậm, uyển chuyển, như một vũ công ba-lê, hai tay giang ra, cơ thể vặn vẹo, trên nền tiếng cello trầm buồn của Hildur Guðnadóttir.

Theo nhiều nguồn, cảnh ấy không có trong kịch bản. Joaquin Phoenix ứng tác nó, sau khi nghe bản nhạc cello mà Guðnadóttir đã viết trước cả khi bộ phim được quay. Và mình nghĩ đó là cảnh quan trọng nhất của bộ phim. Đó là lần đầu tiên Arthur cảm thấy mình có sức mạnh. Lần đầu tiên thế giới đã làm theo ý anh. Và anh thích cảm giác ấy.

Những chú hề

Vụ giết người trên tàu điện ngầm trở thành tin tức lớn. Báo chí gọi kẻ sát nhân là “kẻ giết người đeo mặt nạ hề”. Và người nghèo ở Gotham, những người căm ghét giới giàu có đang cai trị thành phố, bắt đầu coi kẻ giết người ấy như một biểu tượng. Họ đeo mặt nạ hề, xuống đường biểu tình. “Chúng ta đều là những chú hề.”

Thomas Wayne, tỷ phú, ứng viên thị trưởng, cha của cậu bé Bruce Wayne tương lai, lên truyền hình gọi những người biểu tình là những kẻ hề, những kẻ ghen tị với những người thành công.

Bài trên Jiker gọi Joker là một lát cắt trần trụi về hiện thực xã hội, khai thác sâu sự tương phản giàu nghèo. Mình nghĩ đó là lý do Joker gây tranh cãi đến vậy. Nó không chỉ kể về một người đàn ông điên. Nó kể về một xã hội mà cơn giận của những người bị bỏ rơi chỉ cần một tia lửa để bùng cháy, và một người đàn ông điên có thể trở thành tia lửa ấy mà không hề có ý định.

Murray Franklin

Arthur có một thần tượng: Murray Franklin, người dẫn một chương trình tọa đàm đêm khuya nổi tiếng, do Robert De Niro đóng. Arthur xem chương trình mỗi tối, tưởng tượng mình được mời lên sân khấu, được Murray ôm, được khán giả vỗ tay.

Việc chọn De Niro không phải ngẫu nhiên. Joker là một lời tri ân trực tiếp đến hai bộ phim của Martin Scorsese mà De Niro đóng chính: Taxi Driver (1976), về một người đàn ông cô đơn trở nên bạo lực, và The King of Comedy (1982), về một kẻ mơ làm diễn viên hài bị ám ảnh bởi một người dẫn chương trình truyền hình. Trong The King of Comedy, De Niro đóng vai kẻ bị ám ảnh. Trong Joker, ông đóng vai người dẫn chương trình. Vòng tròn khép lại.

Rồi Murray chiếu một đoạn băng Arthur biểu diễn hài độc thoại thất bại trong một câu lạc bộ, và chế giễu anh trên sóng truyền hình. Cả nước cười. Và Murray mời Arthur lên chương trình, để chế giễu thêm.

Mẹ

Có một đoạn trong Joker mà mình nghĩ ít người nhắc tới, nhưng nó là đoạn tàn nhẫn nhất.

Arthur đọc trộm một lá thư mẹ anh, Penny, viết cho Thomas Wayne. Trong thư, bà nói rằng Arthur là con trai của Wayne. Rằng bà từng làm người giúp việc cho gia đình Wayne, và họ đã có một mối quan hệ. Arthur, lần đầu tiên trong đời, nghĩ rằng mình có một người cha. Một người cha giàu có, quyền lực.

Anh đi tìm Thomas Wayne. Wayne nói rằng Penny bị bệnh tâm thần, rằng bà ảo tưởng, rằng Arthur chỉ là con nuôi. Arthur không tin. Anh đến bệnh viện tâm thần Arkham, lục tìm hồ sơ của mẹ mình. Và anh đọc được sự thật: anh được nhận nuôi. Mẹ anh bị chẩn đoán rối loạn tâm thần. Và khi anh còn nhỏ, người bạn trai của mẹ đã đánh đập anh, trói anh vào lò sưởi, gây ra chấn thương não, thứ có lẽ là nguồn gốc của những tràng cười không kiểm soát của anh. Mẹ anh biết, và không làm gì cả.

Đó là lúc Arthur Fleck chết. Thứ duy nhất anh có trong đời, người mẹ mà anh chăm sóc mỗi ngày, hóa ra là một phần của nỗi đau.

Bộ phim không bao giờ nói rõ câu chuyện nào là thật. Có thể Wayne nói dối, có thể hồ sơ bị làm giả. Joker được kể qua đôi mắt của Arthur, một người kể chuyện không đáng tin cậy, và ta không bao giờ biết chắc điều gì thật sự đã xảy ra. Ngay cả mối tình của anh với cô hàng xóm Sophie cũng hóa ra chỉ là ảo tưởng.

”Hãy giới thiệu tôi là Joker”

Arthur lên chương trình của Murray Franklin. Anh nhờ Murray giới thiệu mình bằng một cái tên mới: Joker. Anh kể một câu chuyện cười tệ hại. Anh thú nhận đã giết ba người trên tàu điện ngầm. Anh nói về việc xã hội đối xử với những người như anh. Và rồi, trên sóng truyền hình trực tiếp, anh bắn Murray.

Gotham bùng cháy. Những người đeo mặt nạ hề tràn ra đường, đốt xe, đập phá cửa hàng. Arthur, bị bắt, ngồi trong xe cảnh sát, nhìn thành phố cháy qua cửa kính, và mỉm cười. Một chiếc xe cứu thương đâm vào xe cảnh sát. Những người biểu tình kéo Arthur ra, đặt anh lên nóc xe. Anh tỉnh dậy, đứng lên, lấy máu từ miệng mình vẽ một nụ cười lên khuôn mặt. Và đám đông reo hò.

Cùng lúc đó, trong một con hẻm, một kẻ đeo mặt nạ hề bắn chết Thomas và Martha Wayne trước mặt con trai họ, cậu bé Bruce.

Tranh cãi

Joker thắng giải Sư tử Vàng tại Liên hoan phim Venice năm 2019, một trong những giải thưởng danh giá nhất của điện ảnh thế giới. Joaquin Phoenix, người đã giảm hơn hai mươi cân cho vai diễn, thắng giải Oscar Nam chính. Hildur Guðnadóttir thắng giải Oscar Nhạc phim.

Nhưng bộ phim cũng gây tranh cãi dữ dội. Báo Xây Dựng ghi lại rằng nhiều nhà phê bình lo ngại phim có thể cổ súy bạo lực cho những người bất mãn với xã hội. Ở Mỹ, cảnh sát tăng cường an ninh tại các rạp chiếu phim trong ngày ra mắt. Một bài review tiếng Việt khác lại chê phim chưa đào sâu triệt để các giá trị cốt lõi, dù ấn tượng ở góc độ giải trí.

Mình nghĩ cả hai lời chê đều có phần đúng. Joker đôi khi quá mơ hồ trong việc nó muốn nói gì: nó thương cảm Arthur, hay cảnh báo về Arthur? Nó phê phán xã hội, hay lãng mạn hóa sự nổi loạn? Bài trên blog Anh Đình gọi phim là “vừa đáng thương vừa đáng sợ”. Mình nghĩ đó là cách đọc đúng nhất. Joker không cho ta một câu trả lời đạo đức rõ ràng. Nó cho ta một người đàn ông mà ta vừa thương vừa sợ, và để ta tự sống với cảm giác khó chịu ấy.

Lời kết

Chín điểm. Joker không phải bộ phim tinh tế nhất. Nó mượn quá nhiều từ Scorsese. Nó đôi khi nói quá rõ những gì hình ảnh đã thể hiện. Nhưng nó có một trong những màn trình diễn vĩ đại nhất của thế kỷ này, và một câu hỏi mà mình nghĩ ta cần phải nghe: điều gì xảy ra với những người mà xã hội không nhìn thấy?

Và mình nhớ nhất không phải là cảnh bắn súng, không phải đám cháy. Mà là cầu thang. Một người đàn ông leo lên mỗi tối, mệt mỏi, cố gắng. Và một ngày, anh ngừng cố gắng, và đi xuống, nhảy múa. Mình nghĩ ai trong chúng ta cũng từng đứng trên một cầu thang như thế. Và điều may mắn là, phần lớn chúng ta có ai đó ở bậc thang bên cạnh.


Nguồn tham khảo:

Tiếng Việt

Tiếng Anh