Ghost in the Shell | 攻殻機動隊 | Người Phụ Nữ Lặn Xuống Đáy Biển Để Tìm Chính Mình
Phân tích — Mamoru Oshii, Production I.G, 1995
Ghost in the Shell (1995) — đạo diễn Mamoru Oshii, Production I.G, dựa trên manga của Masamune Shirow. Ở Việt Nam phim thường được gọi là “Vỏ Bọc Ma”.
Một cơ thể được chế tạo
Phần chữ mở đầu của Ghost in the Shell là một cảnh sinh nở.
Trên nền đen, những dòng mã xanh lá chảy xuống. Rồi một cơ thể người được lắp ráp: một bộ xương kim loại, được phủ cơ bắp tổng hợp, được nhúng vào một bể chất lỏng trắng đục, được bọc da. Những lớp da bong ra như vỏ trứng, để lộ một người phụ nữ hoàn chỉnh, trần trụi, cuộn tròn như bào thai, trôi lơ lửng trong chất lỏng. Và trên nền đó vang lên một bản hợp xướng kỳ lạ, những giọng nữ hát bằng một thứ tiếng Nhật cổ xưa, trên tiếng trống taiko và chuông, như một nghi lễ tôn giáo.
Đó là cách người phụ nữ ấy được sinh ra. Không phải từ một người mẹ, mà từ một dây chuyền sản xuất.
Người phụ nữ ấy là Thiếu tá Motoko Kusanagi, chỉ huy của Section 9, một đơn vị đặc nhiệm chống khủng bố của chính phủ Nhật Bản năm 2029. Gần như toàn bộ cơ thể cô là máy móc. Chỉ có bộ não, và thứ mà người trong thế giới ấy gọi là ghost, “hồn”, là còn lại của con người. Và ngay cả điều đó, cô cũng không chắc.
Wikipedia tiếng Việt ghi lại rằng nhà nghiên cứu Helen McCarthy, trong cuốn 500 Essential Anime Movies, xếp Ghost in the Shell vào hàng những anime hay nhất từng được làm. Ba mươi năm sau, nó vẫn là một trong những bộ phim khoa học viễn tưởng đặt câu hỏi sâu sắc nhất về bản chất con người.
Hồn và vỏ
Tên phim nói lên tất cả. Ghost là ý thức, cái tôi, thứ mà người ta có thể gọi là linh hồn. Shell là cái vỏ, cơ thể vật lý chứa đựng nó.
Trong thế giới của phim, ranh giới giữa hai thứ ấy đã mờ đến mức gần như biến mất. Con người có thể thay tay, thay chân, thay mắt, thay cả cơ thể. Não bộ được nối với mạng internet, có thể truy cập thông tin chỉ bằng ý nghĩ. Ký ức có thể bị sao chép, bị chỉnh sửa, bị viết đè. Một bài phân tích tiếng Anh tóm tắt câu hỏi trung tâm của phim: điều gì tạo nên bản ngã, khi ký ức có thể được dựng nên, cơ thể có thể được sản xuất, và ý thức có thể được sao chép?
Kusanagi đặt câu hỏi ấy cho chính mình. Cơ thể cô thuộc sở hữu của chính phủ. Nếu cô rời Section 9, cô phải trả lại nó. Những bộ phận trong người cô được sản xuất hàng loạt, có hàng nghìn người khác mang cùng một mẫu. Ký ức của cô có thể đã bị ai đó viết vào. Và có thể chẳng bao giờ có một “Motoko” thật nào cả, có thể cô chỉ là một chương trình được cài đặt vào một bộ não nhân tạo, tin rằng mình là người.
Gã đổ rác
Câu hỏi ấy được đặt ra rõ nhất không phải qua Kusanagi, mà qua một nhân vật phụ chỉ xuất hiện trong vài phút.
Một gã đàn ông làm nghề đổ rác bị một hacker xâm nhập vào não. Anh ta được dẫn dắt để hack vào hệ thống của chính phủ, vì anh ta tin rằng làm vậy sẽ giúp anh biết vợ mình đang nghĩ gì. Anh ta có một người vợ, một đứa con gái, đang ly thân, đang đau khổ vì muốn được gặp con.
Section 9 bắt được anh ta. Và họ cho anh ta biết sự thật: anh ta không có vợ. Không có con gái. Anh ta sống một mình trong một căn hộ nhỏ, đã như vậy nhiều năm. Toàn bộ ký ức về gia đình là do người khác viết vào não anh ta. Và chúng không thể xóa được.
Gã đàn ông cầm tấm ảnh “gia đình” của mình, một tấm ảnh mà giờ chỉ còn là khuôn mặt của chính anh ta, nhìn mãi. Togusa, người duy nhất trong Section 9 gần như không có bộ phận máy móc nào, nhìn anh ta và cảm thấy rùng mình.
Mình nghĩ cảnh này là trái tim của bộ phim. Nếu ký ức của bạn có thể bị viết ra bởi người khác, và bạn không thể phân biệt được, thì “bạn” là gì? Nỗi đau của gã đàn ông khi nghĩ về đứa con không có thật, có kém thật hơn nỗi đau của một người cha thật không?
Thành phố không tên
Thứ mà Ghost in the Shell làm hơn hẳn mọi bộ phim cyberpunk khác là không gian.
Oshii lấy Hồng Kông làm hình mẫu cho thành phố trong phim, một thành phố không có tên. Những con kênh, những biển hiệu tiếng Hoa chồng chéo, những tòa nhà cũ kỹ dựng sát vào nhau, những khu chợ đông nghịt người. Không phải một tương lai bóng loáng, sạch sẽ, mà là một tương lai cũ kỹ, ẩm ướt, rệu rã, nơi công nghệ tiên tiến nhất tồn tại giữa những khu ổ chuột.
Có một đoạn dài gần ba phút, gần như không có thoại, mà mình nghĩ là đoạn hay nhất của phim. Kusanagi ngồi trên một chiếc thuyền, đi qua thành phố trong mưa. Nhạc của Kenji Kawai vang lên, cùng bản hợp xướng cổ xưa như ở phần mở đầu. Máy quay lướt qua những con kênh, những cây cầu, những ô cửa sổ, những ma-nơ-canh trong tủ kính. Và Kusanagi nhìn thấy, trong một quán cà phê, một người phụ nữ giống hệt mình. Cùng mẫu cơ thể. Một bản sao.
Đoạn đó không đẩy cốt truyện đi đâu cả. Nó chỉ cho ta cảm được việc sống trong thế giới ấy là như thế nào: một cơ thể sản xuất hàng loạt, giữa một thành phố đông đúc, nhìn thấy chính mình ở khắp nơi, và không biết đâu mới là mình.
Một bài review trên Medium nhận xét rằng Oshii đã cố ý xây dựng Kusanagi giống một con búp bê. Gương mặt cô gần như không biểu cảm. Cô nói chậm, giọng đều đều. Và những ma-nơ-canh trong tủ kính trong đoạn phim ấy, mình nghĩ, là Oshii đang nói thẳng với ta: đây là cô ấy.
Lặn xuống biển
Có một cảnh khác mà mình rất thích. Kusanagi đi lặn ở biển.
Với một cơ thể toàn máy móc, nặng hơn người thường rất nhiều, lặn xuống biển là một việc nguy hiểm. Nếu hệ thống phao nổi gặp trục trặc, cô sẽ chìm thẳng xuống đáy. Batou, đồng đội của cô, hỏi tại sao cô lại làm vậy. Cô trả lời rằng khi lặn xuống, trong bóng tối và áp lực của nước, cô cảm thấy sợ hãi, cô đơn, và có lẽ là hy vọng. Và khi nổi lên mặt nước, cô cảm thấy như mình đang trở thành một người khác.
Mình nghĩ đây là cách Kusanagi đi tìm bằng chứng rằng mình là con người. Không phải bằng lý trí, mà bằng cảm giác. Nỗi sợ là thật. Sự cô đơn là thật. Nếu cô có thể cảm thấy chúng, thì có lẽ cô có một linh hồn.
Khi cô nổi lên, cô nghe thấy một giọng nói vọng đến, đọc một câu trong Kinh Thánh, thư thứ nhất gửi tín hữu Cô-rinh-tô: bây giờ chúng ta nhìn qua tấm gương, mờ mờ. Tấm gương ấy, lớp nước ấy, lớp vỏ ấy. Kusanagi luôn nhìn thế giới, và nhìn chính mình, qua một thứ gì đó ngăn cách.
Kẻ Múa Rối
Và rồi có Puppet Master, Kẻ Múa Rối.
Section 9 truy đuổi một hacker bí ẩn có khả năng xâm nhập vào não người, điều khiển họ như những con rối. Gã đổ rác là một trong những nạn nhân của hắn. Nhưng khi họ bắt được hắn, họ phát hiện ra Kẻ Múa Rối không phải là một con người. Hắn là một chương trình. Một trí tuệ nhân tạo được tạo ra bởi chính phủ để làm gián điệp, và rồi, trong biển thông tin mênh mông của mạng lưới, tự nhiên có được ý thức.
Kẻ Múa Rối xin tị nạn chính trị. Hắn tuyên bố mình là một dạng sống. Và những nhà khoa học của chính phủ cười nhạo hắn: một chương trình máy tính thì làm sao là sự sống được?
Kẻ Múa Rối đáp lại bằng một câu hỏi: con người các anh cũng chỉ là thông tin được mã hóa trong ADN. Ký ức của các anh cũng chỉ là dữ liệu được lưu trong não. Các anh có thể chứng minh mình là sự sống không? Và điều gì làm thông tin của các anh khác với thông tin của tôi?
Đó là câu hỏi mà Kusanagi đã tự đặt ra cho mình suốt bộ phim. Và lần này, nó được đặt ra bởi một thực thể còn ít “người” hơn cả cô.
Cây sự sống
Trận chiến cuối cùng của phim diễn ra trong một bảo tàng bỏ hoang. Kusanagi đối đầu với một chiếc xe tăng hình nhện khổng lồ. Và trên bức tường phía sau là một bức phù điêu lớn: cây tiến hóa, sơ đồ cây sự sống, với những nhánh tỏa ra từ những sinh vật đơn bào nhỏ nhất lên đến con người ở trên đỉnh.
Đạn của chiếc xe tăng xé nát bức tường, từng nhánh cây một. Và nhánh cuối cùng bị bắn nát là nhánh trên đỉnh, nơi ghi chữ Homo sapiens.
Mình không nghĩ có hình ảnh nào trong phim rõ ràng hơn thế. Cây tiến hóa mà loài người coi mình là đỉnh cao, bị bắn vụn trong một trận chiến giữa máy móc và máy móc. Kusanagi, một cơ thể máy, chiến đấu với một cỗ máy khác, để bảo vệ một trí tuệ nhân tạo. Và loài người, ở đỉnh cao của cây sự sống, có lẽ không còn là đỉnh cao nữa.
Hợp nhất
Kẻ Múa Rối muốn một điều từ Kusanagi: hợp nhất với cô.
Hắn giải thích rằng hắn có ý thức, nhưng hắn không thể làm hai điều mà mọi sự sống đều làm: sinh sản và chết đi. Hắn chỉ có thể sao chép, và một bản sao giống hệt thì dễ bị tiêu diệt bởi một loại virus duy nhất. Sự sống cần sự đa dạng, cần sự biến đổi. Và sự sống cần cái chết, để có chỗ cho cái mới. Nếu hợp nhất với Kusanagi, cả hai sẽ trở thành một thứ hoàn toàn mới. Kusanagi sẽ mất đi cái tôi cũ. Hắn cũng vậy.
Kusanagi đồng ý.
Cô tỉnh dậy trong một cơ thể mới, cơ thể của một bé gái, thứ duy nhất Batou có thể tìm được trên chợ đen. Cô không còn là Motoko Kusanagi nữa. Cũng không phải Kẻ Múa Rối. Cô nhìn ra cửa sổ, nhìn thành phố lấp lánh ánh đèn bên dưới, và nói rằng mạng lưới thì rộng lớn và vô tận.
Rồi cô bước đi, vào trong thế giới ấy.
Có một câu trong thư Cô-rinh-tô đi cùng cái kết ấy: khi tôi còn là trẻ con, tôi nói như trẻ con, nghĩ như trẻ con; khi đã thành người lớn, tôi bỏ những gì thuộc về trẻ con. Kusanagi trong cơ thể một đứa trẻ, nhưng cô đã trưởng thành theo một nghĩa mà con người chưa từng trải qua.
Ảnh hưởng
Không thể nói về Ghost in the Shell mà không nhắc đến The Matrix. Theo nhiều nguồn, khi anh chị em Wachowski đi gọi vốn cho bộ phim của mình, họ đã chiếu Ghost in the Shell cho nhà sản xuất Joel Silver xem, và nói rằng họ muốn làm điều tương tự với người thật. Những dòng mã xanh rơi xuống màn hình, những lỗ cắm dây sau gáy, những cảnh đấu súng trong đó cột đá bị đạn bắn nát, đều có tiếng vọng từ bộ phim của Oshii.
Và còn một bản làm lại bằng người thật năm 2017, với Scarlett Johansson, bị tranh cãi vì chọn một diễn viên da trắng cho vai một nhân vật vốn là người Nhật. Nhưng ngay cả bỏ qua chuyện đó, bản 2017 kết thúc bằng việc nhân vật chính đi tìm lại danh tính cũ của mình. Bản 1995 thì ngược lại: Kusanagi buông cái tôi cũ để trở thành một thứ mới. Hai hướng đi trái ngược hoàn toàn. Và mình nghĩ hướng đi của bản 1995 táo bạo hơn nhiều.
Lời kết
Mười điểm. Ghost in the Shell chỉ dài 82 phút. Nhưng trong 82 phút ấy, nó đặt ra những câu hỏi mà ba mươi năm sau, khi trí tuệ nhân tạo đã trở thành một phần của đời sống hằng ngày, khi người ta bắt đầu thực sự hỏi liệu một chương trình máy tính có ý thức hay không, vẫn chưa ai trả lời được.
Và mình nghĩ đó là thước đo của một tác phẩm khoa học viễn tưởng vĩ đại: không phải nó đoán đúng tương lai, mà là khi tương lai đến, những câu hỏi của nó vẫn còn nguyên giá trị.
Nguồn tham khảo:
Tiếng Việt
- Ghost in the Shell (phim 1995) — Wikipedia tiếng Việt
- Những điều bạn cần biết về Ghost in the Shell — Moveek
- Review Anime Ghost in the Shell 1995 — Vỏ Bọc Ma — Thư Viện Anime
Tiếng Anh
- Ghost in the Shell (1995 film) — Wikipedia
- Mamoru Oshii’s Ghost in the Shell (1995) — Anime Movie Review — Anitay
- A Philosophical Analysis of Ghost in the Shell (1995) — The Vault
- Ghost in the Shell (1995) — analysis, influences and similar films — Sightlines
- The Three Classic Anime Movies That Inspired The Matrix — Looper