Akira | アキラ | Một Thành Phố Được Xây Trên Miệng Hố
Phân tích — Katsuhiro Otomo, 1988
Akira (1988) — đạo diễn Katsuhiro Otomo, dựa trên manga của chính ông.
Ánh sáng trắng
Akira mở đầu bằng một ánh sáng.
Ngày 16 tháng 7 năm 1988, trên màn hình, một vùng sáng trắng xuất hiện giữa Tokyo. Nó lớn dần, lớn dần, im lặng, nuốt chửng cả thành phố. Rồi một vòng tròn đen khổng lồ mở ra. Tokyo biến mất. Thế chiến thứ ba bắt đầu.
Ba mươi mốt năm sau, năm 2019, một thành phố mới đã được xây dựng bên cạnh miệng hố: Neo-Tokyo. Những tòa tháp chọc trời, những biển đèn neon, những đường cao tốc chồng lên nhau. Và bên dưới là biểu tình, khủng bố, những giáo phái chờ đợi một thứ gọi là “Akira” trở lại, những băng nhóm thiếu niên đua mô tô trong đêm.
Ngày Akira ra rạp ở Nhật Bản, 16 tháng 7 năm 1988, cũng chính là ngày mà bộ phim chọn cho vụ nổ hủy diệt Tokyo. Một bộ phim mở đầu bằng việc phá hủy chính thành phố nơi nó được chiếu, đúng vào ngày nó được chiếu. Mình không nghĩ có cách mở đầu nào táo bạo hơn.
Một ngưỡng cửa
Không thể nói về Akira mà không nói về vị trí của nó trong lịch sử.
Nhiều nhà phê bình xem Akira là một trong những phim hoạt hình và khoa học viễn tưởng vĩ đại nhất mọi thời đại. Nhưng ảnh hưởng của nó còn lớn hơn thế. Theo nhiều nguồn, Akira gần như một mình đã mở cửa cho anime và manga đến với khán giả phương Tây, đặc biệt ở Anh và Mỹ, cuối những năm 1980. Trước Akira, hoạt hình ở phương Tây là Disney: những câu chuyện cổ tích cho trẻ em. Akira cho họ thấy hoạt hình có thể là bạo lực, chính trị, triết học, và dành cho người lớn.
Và rồi những bộ phim chịu ảnh hưởng của nó: The Matrix, Dark City, Tetsuo: The Iron Man, Chronicle, Stranger Things, và gần như mọi tác phẩm cyberpunk sau đó. Cảnh Kaneda phanh chiếc mô tô đỏ, trượt ngang trên mặt đường, để lại một vệt sáng đỏ dài, đã được tái hiện, bắt chước, tri ân trong hàng trăm bộ phim, phim hoạt hình, trò chơi điện tử.
Cách làm một bộ phim
Akira là một trong những phim hoạt hình đắt nhất từng được làm ở Nhật Bản thời điểm đó. Các nguồn ghi ngân sách khác nhau, từ bảy trăm triệu đến hơn một tỷ yên. Để làm ra nó, một nhóm các công ty lớn của Nhật đã liên kết với nhau thành Ủy ban Akira.
Và Otomo dùng số tiền ấy cho những thứ mà hoạt hình Nhật Bản thời đó gần như không bao giờ làm. Lời thoại được thu âm trước khi vẽ, để khẩu hình của nhân vật khớp chính xác với lời nói, điều mà phần lớn anime khi ấy bỏ qua. Những cảnh ban đêm được tô bằng hàng trăm sắc màu khác nhau, nhiều màu trong số đó được pha chế riêng cho bộ phim, để ánh đèn neon của Neo-Tokyo phản chiếu đúng trên mặt kính, trên kim loại, trên da người. Mỗi chuyển động đều được vẽ với số khung hình cao hơn bình thường, để nó mượt như phim người đóng.
Kết quả là, gần bốn mươi năm sau, Akira vẫn đẹp. Không phải “đẹp so với thời của nó”. Mà đẹp. Mỗi khung hình có thể đóng khung treo tường.
Hai người bạn
Ở trung tâm của Akira là hai thiếu niên.
Kaneda là thủ lĩnh của một băng mô tô, tự tin, ngổ ngáo, nói nhiều, cưỡi một chiếc mô tô đỏ rực mà mọi đứa trẻ trong băng đều thèm muốn. Tetsuo là bạn thân của Kaneda từ thời thơ ấu, nhỏ con hơn, yếu hơn, luôn đứng sau. Hai người lớn lên cùng nhau trong một trại mồ côi. Kaneda luôn là người bảo vệ Tetsuo. Và Tetsuo ghét điều đó.
Trong một đêm đua xe, Tetsuo đâm phải một đứa trẻ kỳ lạ trên đường: một cậu bé có gương mặt của một ông già, thân hình nhỏ bé, da nhăn nheo. Đứa trẻ ấy là một trong những đối tượng thí nghiệm của một dự án quân sự bí mật. Quân đội bắt Tetsuo đi. Và trong phòng thí nghiệm, những năng lực siêu nhiên bắt đầu thức tỉnh trong cậu.
Tetsuo không phải phản diện
Điều mình thấy rõ nhất mỗi lần xem lại Akira là Tetsuo không phải phản diện. Cậu chỉ là một đứa trẻ bị coi thường.
Hãy nhìn những gì Tetsuo làm khi có được sức mạnh. Việc đầu tiên cậu muốn là lấy chiếc mô tô đỏ của Kaneda. Không phải chinh phục thế giới, không phải trả thù quân đội. Mà là chiếc xe của người bạn mà cậu luôn đứng sau. Cậu muốn được là người mạnh, một lần thôi. Cậu muốn Kaneda nhìn cậu như một người ngang hàng.
Một bài phân tích tiếng Anh nhấn mạnh sự ganh tị đã có từ thuở nhỏ, và rằng thế giới mà Tetsuo phải sống một mình đã biến cậu thành quái vật. Một bài khác đọc Tetsuo như một ẩn dụ cho nước Nhật hậu chiến: một sức mạnh lớn lên ngoài tầm kiểm soát, không biết dùng mình vào việc gì, và cuối cùng tự hủy diệt.
Và sức mạnh ấy lớn dần. Tetsuo không kiểm soát được nó. Nó làm cậu đau đớn, làm cậu điên loạn, làm cậu giết người. Và cậu không thể dừng lại, vì lần đầu tiên trong đời, cậu không còn yếu đuối nữa.
Những đứa trẻ già nua
Có một hình ảnh trong Akira mà mình thấy đáng sợ hơn bất kỳ vụ nổ nào: những đứa trẻ già nua.
Kiyoko, Takashi, Masaru. Ba đứa trẻ có năng lực siêu nhiên, được quân đội nuôi giữ trong một căn phòng như nhà trẻ, đầy đồ chơi. Chúng có thân hình của trẻ năm tuổi, nhưng gương mặt của người bảy mươi tuổi: da nhăn nheo, tóc bạc, đôi mắt mệt mỏi. Những liều thuốc mà quân đội dùng để kiểm soát năng lực của chúng đã cướp đi tuổi thơ, và cả tuổi trẻ.
Và Akira, thứ mà cả thành phố sợ hãi và tôn thờ suốt ba mươi năm, thứ mà những giáo phái cầu nguyện, thứ mà quân đội canh giữ dưới lòng đất ở nhiệt độ gần độ không tuyệt đối, hóa ra chỉ là vài lọ thủy tinh đựng nội tạng của một đứa trẻ. Đứa trẻ đã gây ra vụ nổ năm 1988, bị mổ xẻ, cất lạnh dưới lòng đất.
Mình nghĩ đây là trái tim của Akira. Người lớn trong bộ phim đã dùng trẻ em làm vũ khí, rồi sợ chính vũ khí đó. Họ cướp đi tuổi thơ của chúng, biến chúng thành những sinh vật già nua trong thân hình trẻ con. Và khi một đứa trẻ, Tetsuo, cuối cùng có sức mạnh để chống lại, cậu phá hủy mọi thứ, vì chưa ai từng dạy cậu cách làm khác.
Thành phố như một cơ thể
Một bài viết trên trang của Đại học Connecticut có một cách đọc mà mình chưa từng nghĩ tới trước đó.
Neo-Tokyo của Otomo dựa trên những ý tưởng quy hoạch của kiến trúc sư Kenzo Tange và trường phái Metabolism (Trao đổi chất) của Nhật Bản những năm 1960. Những kiến trúc sư này muốn thành phố lớn lên như một cơ thể sống: có những cấu trúc lõi cố định, và những bộ phận có thể thêm vào, thay thế, mở rộng, như tế bào. Tange từng đề xuất một kế hoạch xây dựng Tokyo trải dài trên vịnh Tokyo, một thành phố nổi khổng lồ.
Nhưng Neo-Tokyo trong phim thì lớn lên lộn xộn, không theo kế hoạch nào. Những tòa tháp mọc lên bên cạnh những khu ổ chuột. Những đường cao tốc chồng lên nhau. Một thành phố phình to vô tổ chức, như một khối u.
Và đến cuối phim, khi Tetsuo mất kiểm soát hoàn toàn, cơ thể cậu cũng lớn lên đúng như thế. Phình ra, nuốt lấy dây điện, kim loại, bê tông, thịt người. Một khối thịt khổng lồ, đập thình thịch, lan ra khắp sân vận động Olympic. Thành phố và cơ thể Tetsuo là một. Cả hai đều là những thứ lớn lên quá nhanh, không ai kiểm soát được, và cuối cùng tự hủy diệt.
Biết điều ấy rồi xem lại cảnh cuối, mình rùng mình theo một kiểu khác.
Tấm biển 147 ngày
Có một chi tiết nhỏ trong Akira đã trở thành một câu chuyện riêng.
Trong phim, Neo-Tokyo đang chuẩn bị tổ chức Thế vận hội năm 2020. Có một tấm biển đếm ngược ghi “còn 147 ngày”, và bên dưới, ai đó vẽ bậy dòng chữ: hủy luôn đi!
Tháng 2 năm 2020, khi dịch COVID-19 bắt đầu lan rộng và người ta bàn chuyện hoãn Thế vận hội Tokyo, mạng xã hội Nhật Bản bỗng tràn ngập ảnh chụp màn hình từ Akira. Người ta để ý rằng ngày 28 tháng 2 năm 2020 đúng là 147 ngày trước lễ khai mạc. Bloomberg, Kotaku, /Film đều viết bài. Và rồi Thế vận hội thật sự bị hoãn.
Trang Truth or Fiction có một bài kiểm chứng khá tỉnh táo: nhiều phiên bản lan truyền trên mạng bị thổi phồng. Tấm biển 147 ngày là thật. Phần còn lại, những lời tiên tri về dịch bệnh, là người ta tự ghép. Mình thích câu chuyện này không phải vì “Akira tiên tri”, mà vì nó cho thấy Otomo đã nhìn Tokyo kỹ đến mức nào. Ông biết thành phố ấy, biết những tham vọng của nó, những vết thương của nó, đủ để những gì ông vẽ ra vẫn còn đúng ba mươi năm sau.
Âm nhạc
Và không thể nói về Akira mà không nói về âm thanh.
Nhạc phim do nhóm Geinoh Yamashirogumi thực hiện, một tập thể nghệ sĩ kết hợp nhạc truyền thống Nhật Bản với âm nhạc gamelan của Indonesia, với những giọng hát kiểu tụng niệm, với tiếng trống, tiếng chuông, và nhạc điện tử. Bài nhạc chủ đề của Kaneda là tiếng trống gamelan dồn dập, những giọng nam hô vang như trong một lễ hội. Những cảnh Tetsuo mất kiểm soát đi kèm những tiếng tụng niệm như trong chùa, lạnh lẽo, cổ xưa.
Đó là thứ âm nhạc không giống bất kỳ nhạc phim khoa học viễn tưởng nào. Không phải dàn nhạc giao hưởng, không phải nhạc synth tương lai. Mà là âm thanh của nghi lễ, của tôn giáo, của một thứ gì đó rất cổ xưa đang trỗi dậy giữa một thành phố rất hiện đại.
Phim và manga
Một điều nhiều người không biết: lúc làm phim, manga Akira còn chưa vẽ xong. Otomo nén hàng nghìn trang truyện, mà phần cuối còn chưa tồn tại, vào hai tiếng phim. Vì vậy, kết thúc của phim và manga khác nhau khá nhiều, và phần cuối phim có thể khó hiểu nếu chưa đọc truyện. Ai thấy phim rối, hãy đọc manga. Câu chuyện sẽ đầy đủ và dễ hiểu hơn nhiều.
Lời kết
Mười điểm. Deep Focus Review gọi Akira là một ngụ ngôn đen tối về nước Nhật hậu chiến, bị tổn thương đến mức không thể phục hồi, cả thân thể lẫn tinh thần. EBSCO chỉ ra rằng Neo-Tokyo bị hủy diệt lần thứ hai ở cuối phim, lặp lại đúng vụ nổ ban đầu, như thể con người chẳng học được gì.
Mình nghĩ cả hai đều đúng. Một đất nước từng chứng kiến hai thành phố của mình biến mất trong ánh sáng trắng, làm ra một bộ phim mở đầu và kết thúc bằng ánh sáng trắng. Và ở giữa, hai đứa trẻ mồ côi, một chiếc mô tô đỏ, và câu hỏi về việc điều gì xảy ra khi người lớn trao sức mạnh cho những đứa trẻ mà họ chưa từng yêu thương.
Gần bốn mươi năm sau, người ta vẫn chụp màn hình Akira để nói về tương lai. Mình không nghĩ có lời khen nào lớn hơn thế cho một bộ phim khoa học viễn tưởng.
Nguồn tham khảo:
Mình đã tìm nhưng chưa thấy bài phân tích tiếng Việt đáng tin cậy nào về Akira; nếu bạn biết, hãy gợi ý cho mình.
Tiếng Anh
- Akira (1988 film) — Wikipedia
- Akira (1988) — Deep Focus Review
- Akira (research starter) — EBSCO
- Akira and Metabolist architecture — Connecticut College
- 30-Year-Old Anime Prediction Sparks Talk of Olympic Cancellation — Bloomberg
- Akira, Olympics claim fact-check — Truth or Fiction
- Turbo-powered, two-wheeled, juvenile delinquent flâneurs: an analysis of Neo-Tokyo in Akira — P.R. Sutcliffe