Ác Ý | 悪意 | Khi Lời Kể Là Hung Khí
Phân tích sách — Higashino Keigo, 1996, IPM
Ác Ý (悪意, 1996) — Higashino Keigo. Cuốn thứ tư trong loạt truyện về thanh tra Kaga Kyoichiro. Bản tiếng Việt do IPM phát hành.
Bài viết tiết lộ thủ phạm và một phần động cơ. Nếu chưa đọc, hãy dừng ở đây.
Một vụ án được giải ở giữa sách
Hidaka Kunihiko, một nhà văn nổi tiếng, được tìm thấy chết trong phòng làm việc của mình, vào đúng đêm trước khi ông chuyển sang sống ở Canada. Người phát hiện ra xác là vợ ông, và người bạn thân thời thơ ấu của ông, Nonoguchi Osamu, một nhà văn viết truyện thiếu nhi, từng là giáo viên.
Thanh tra phụ trách vụ án là Kaga Kyoichiro. Và Kaga biết Nonoguchi, vì trước khi làm cảnh sát, Kaga cũng từng là giáo viên, cùng trường với ông.
Đến khoảng giữa sách, Kaga đã tìm ra thủ phạm. Và thủ phạm thú nhận.
Đó là Nonoguchi.
Ở hầu hết các cuốn trinh thám, đây là lúc câu chuyện kết thúc. Ở Ác Ý, đây mới là lúc nó bắt đầu. Bởi vì Nonoguchi thú nhận rằng mình đã giết Hidaka, nhưng không chịu nói vì sao. Và câu hỏi mà Kaga dành nửa sau cuốn sách để trả lời không phải là “ai”, không phải là “như thế nào”, mà là “tại sao”.
Hai loại văn bản
Ác Ý có một cấu trúc rất lạ. Cuốn sách được tạo nên từ hai loại văn bản xen kẽ nhau.
Một bên là ghi chép của Nonoguchi. Ông là nhà văn, nên ông viết lại mọi chuyện, như một bản tường thuật, với lý do để hỗ trợ cuộc điều tra. Một bên là ghi chép của Kaga: những ghi nhận của thanh tra, những cuộc thẩm vấn, những suy luận.
Hai người kể. Hai phiên bản của cùng một câu chuyện. Và người đọc, như Kaga, phải đặt chúng cạnh nhau để tìm ra sự thật.
Mình nghĩ cấu trúc này là điều làm Ác Ý trở thành một trong những cuốn trinh thám thông minh nhất của Higashino. Bởi vì nó buộc ta đặt câu hỏi về một thứ mà ta thường mặc nhiên tin tưởng khi đọc: lời kể. Ta đọc ghi chép của Nonoguchi, và ta tin, vì đó là văn bản, được viết cẩn thận, chi tiết, hợp lý. Ta quên rằng người viết ra nó là một nhà văn. Và nhà văn là người kiếm sống bằng việc tạo ra những câu chuyện mà người khác tin.
Động cơ
Sau khi Nonoguchi thú nhận, Kaga tìm thấy những bằng chứng về một động cơ.
Những bản thảo. Những bằng chứng cho thấy Nonoguchi chính là người viết thay một số tác phẩm nổi tiếng của Hidaka. Hidaka đã lợi dụng tài năng của bạn mình, nắm giữ một bí mật của Nonoguchi để ép buộc ông. Và Nonoguchi, sau nhiều năm bị bóc lột, đã giết người đã cướp đi sự nghiệp của mình.
Một câu chuyện hợp lý. Một động cơ dễ hiểu. Một nạn nhân hóa ra là kẻ xấu, một kẻ giết người hóa ra là nạn nhân.
Và Kaga không tin.
Mình nghĩ đây là khoảnh khắc thú vị nhất của cuốn sách. Mọi thứ đều khớp. Bằng chứng có đó. Lời khai có đó. Câu chuyện đẹp đẽ và bi thảm. Nhưng Kaga cảm thấy có điều gì đó sai. Câu chuyện quá đẹp. Quá hoàn chỉnh. Như một cuốn tiểu thuyết.
Hung khí thật
Mình sẽ không kể hết những gì Kaga tìm ra. Chỉ nói rằng sự thật xấu xí hơn nhiều so với câu chuyện về một nhà văn bị bóc lột.
Một bài review tiếng Việt tóm tắt điều ấy: động cơ của Nonoguchi không đến từ tác nhân bên ngoài, mà từ sự đố kỵ ở bên trong ông. Sự ghen tị với người bạn thân đã khiến “ác ý” sinh sôi trong tâm trí, và kết thúc bằng tội ác.
Và đây là điều mà mình nghĩ làm Ác Ý đáng sợ. Nonoguchi không chỉ giết Hidaka. Ông còn muốn giết danh dự của Hidaka sau khi ông chết. Những bằng chứng về việc viết thay, những bản thảo, câu chuyện về sự bóc lột, tất cả là một tác phẩm khác của Nonoguchi. Một cuốn tiểu thuyết được viết bằng những chứng cứ giả, để biến người bạn đã chết thành kẻ xấu trong mắt cả thế giới.
Hung khí giết Hidaka là một cái chặn giấy. Nhưng hung khí thật sự trong Ác Ý là lời kể. Những trang ghi chép mà ta đã đọc và đã tin.
Ác ý
Tên cuốn sách là Akui. Ác ý. Không phải “hận thù”, không phải “báo thù”, không phải “ghen tuông”. Ác ý.
Mình nghĩ Higashino chọn chữ này rất có chủ đích. Hận thù cần một lý do. Báo thù cần một tổn thương. Ghen tuông cần một đối tượng. Còn ác ý thì không cần gì cả. Nó là một thứ có thể tồn tại mà không có lý do chính đáng, chỉ là một sự khó chịu, một sự căm ghét không tên, tích tụ qua nhiều năm, đối với một người mà ta không thể chịu nổi việc họ hạnh phúc.
Ở cuối cuốn sách, Kaga truy ngược về thời thơ ấu của hai người. Về những gì đã xảy ra ở trường học, nhiều năm trước. Và ta nhận ra rằng ác ý của Nonoguchi không bắt đầu từ một sự kiện nào. Nó bắt đầu từ việc Hidaka, theo cách mà Nonoguchi nhìn thấy, luôn luôn tốt hơn ông. Thành công hơn. Được yêu hơn. Và thậm chí, tốt bụng hơn.
Có lẽ đó là điều không thể tha thứ nhất: bị người mình ghen tị đối xử tốt.
Ai, như thế nào, tại sao
Trinh thám có ba câu hỏi kinh điển. Ai đã làm? Như thế nào? Và tại sao?
Phần lớn trinh thám cổ điển xoay quanh câu hỏi đầu tiên. Agatha Christie gom tất cả nghi phạm vào một căn phòng, và trang cuối là cái tên. Trinh thám “bản cách” Nhật Bản yêu câu hỏi thứ hai: những căn phòng kín, những chứng cứ ngoại phạm hoàn hảo, những thủ pháp mà người đọc phải tự giải.
Ác Ý gần như vứt bỏ cả hai câu hỏi ấy. Ta biết ai từ giữa sách. Cách gây án không có gì phức tạp. Và cả nửa sau của cuốn sách là một cuộc điều tra hoàn toàn dành cho câu hỏi thứ ba.
Mình nghĩ đây là một quyết định rất táo bạo. Bởi vì “tại sao” là câu hỏi khó trả lời nhất, và cũng khó viết thành một cuốn sách hấp dẫn nhất. Không có chứng cứ vật lý nào chứng minh được động cơ. Không có dấu vân tay của lòng đố kỵ. Kaga không thể tìm ra sự thật bằng cách khám nghiệm hiện trường. Ông phải tìm nó bằng cách hiểu một con người. Và để hiểu một con người, ông phải đi ngược về quá khứ, gặp những người bạn học cũ, những giáo viên, những hàng xóm, nghe từng mảnh ký ức một.
Đó là lý do phần sau của Ác Ý đọc giống một cuốn tiểu sử hơn là một cuốn trinh thám. Và cũng là lý do một số người thấy nó chậm. Nhưng với mình, đây chính là phần đáng sợ nhất: ta chứng kiến một con người được dựng lại, từng mảnh, cho đến khi ta nhìn thấy cái ác ý nằm ở trung tâm.
Người đọc là nạn nhân thứ hai
Mình đã nói ở trên rằng hung khí thật sự trong Ác Ý là lời kể. Nhưng có một điều mình muốn nói rõ hơn: lời kể ấy không chỉ nhắm vào cảnh sát. Nó nhắm vào chúng ta.
Khi đọc ghi chép của Nonoguchi ở những chương đầu, ta không biết ông là thủ phạm. Ta đọc chúng như lời của một nhân chứng, một người bạn đau buồn, một nhà văn cẩn thận ghi lại mọi chi tiết. Và những chi tiết ấy, rải rác, khéo léo, vẽ nên một bức chân dung của Hidaka: một người thành công, nhưng có điều gì đó không ổn. Một chút tàn nhẫn ở chỗ này. Một chút ích kỷ ở chỗ kia.
Đến khi bằng chứng về việc viết thay xuất hiện, ta đã sẵn sàng tin. Bởi vì Nonoguchi đã chuẩn bị cho ta tin, từ những trang đầu tiên.
Mình nghĩ đây là thủ pháp thông minh nhất của Higashino trong cuốn sách. Ông không chỉ viết về một kẻ thao túng. Ông để kẻ thao túng ấy thao túng chính người đọc, và chỉ cho ta thấy điều đó khi đã quá muộn. Ta không đứng ngoài nhìn Nonoguchi lừa cảnh sát. Ta cũng bị lừa. Và cảm giác khi nhận ra điều ấy, cảm giác rằng mình đã góp phần kết án một người chết vô tội, chính là cảm giác mà Higashino muốn ta mang theo khi gấp sách lại.
Hai kẻ sát nhân, hai cuốn tiểu thuyết
Mình không thể không đặt Ác Ý cạnh Phía Sau Nghi Can X, cuốn sách của Higashino mà mình chấm mười điểm.
Ở cả hai cuốn, kẻ sát nhân đều là một người rất thông minh, và đều dựng nên một câu chuyện giả để đánh lừa cảnh sát. Ishigami, nhà toán học, dựng nên một vụ án hoàn toàn khác để che giấu vụ án thật. Nonoguchi, nhà văn, dựng nên một động cơ hoàn toàn khác để che giấu động cơ thật. Cả hai đều là tác giả của những tác phẩm hư cấu mà chính cảnh sát là độc giả.
Nhưng hai câu chuyện giả ấy được viết vì hai lý do ngược nhau.
Ishigami viết câu chuyện của mình vì tình yêu. Ông hy sinh tất cả, kể cả việc trở thành một kẻ giết người thật sự, để bảo vệ một người phụ nữ mà ông chỉ lặng lẽ nhìn từ xa. Câu chuyện giả của ông là một món quà.
Nonoguchi viết câu chuyện của mình vì ác ý. Ông không bảo vệ ai cả. Ông chỉ muốn phá hủy, không chỉ mạng sống của Hidaka, mà cả ký ức về Hidaka trong lòng những người còn sống. Câu chuyện giả của ông là một vũ khí.
Đặt hai cuốn sách cạnh nhau, mình thấy Higashino như đang hỏi cùng một câu hỏi từ hai phía: một người có thể làm gì khi họ thông minh, khéo léo, và có một khoảng tối trong lòng? Ở Phía Sau Nghi Can X, khoảng tối ấy là sự cô độc, và nó sinh ra một tình yêu cực đoan. Ở Ác Ý, khoảng tối ấy là sự đố kỵ, và nó sinh ra một thứ không có tên nào khác ngoài cái tên của cuốn sách.
Một chữ đáng sợ
Mình muốn quay lại với chữ “ác ý” thêm một lần, vì mình nghĩ đó là điều làm cuốn sách ở lại lâu nhất sau khi đọc.
Phần lớn chúng ta sẽ không bao giờ giết người. Nhưng phần lớn chúng ta đều từng cảm thấy một chút gì đó khi một người bạn thành công hơn mình. Một chút khó chịu khi nghe tin vui của người khác. Một chút hả hê khi người mình ghen tị gặp chuyện. Những cảm xúc nhỏ, thoáng qua, mà ta không bao giờ nói ra, và thường tự thuyết phục mình rằng chúng không tồn tại.
Ác Ý lấy chính những cảm xúc nhỏ ấy, và hỏi: chuyện gì xảy ra nếu chúng không thoáng qua? Nếu chúng ở lại, từ năm này sang năm khác, tích tụ, không bao giờ được thừa nhận, cho đến khi chúng trở thành toàn bộ một con người?
Đó là lý do mình nghĩ cuốn sách đáng sợ hơn hầu hết những cuốn trinh thám có kẻ sát nhân hàng loạt. Kẻ sát nhân hàng loạt là quái vật. Nonoguchi thì không. Ông là một giáo viên, một nhà văn viết truyện thiếu nhi, một người bạn thân. Cái ác ý trong ông là thứ mà ai cũng có một chút. Chỉ là ông đã để nó lớn lên.
Kaga Kyoichiro
Mình cũng muốn nói vài lời về Kaga, vì Ác Ý là cuốn mà nhiều người lần đầu gặp ông.
Kaga không phải một thám tử thiên tài theo kiểu Sherlock Holmes hay Yukawa của Phía Sau Nghi Can X. Ông không có những suy luận chớp nhoáng. Ông kiên nhẫn. Ông đi gặp từng người, hỏi từng câu, đọc từng trang. Và ông có một điều mà nhiều thám tử khác không có: sự quan tâm đến con người.
Kaga không chỉ muốn biết ai giết ai. Ông muốn hiểu tại sao. Bởi vì với ông, một vụ án chưa được giải nếu ta chưa hiểu được trái tim của người gây ra nó. Và ở Ác Ý, việc hiểu được trái tim ấy là điều khó nhất, và đáng sợ nhất.
Kaga còn xuất hiện trong nhiều cuốn sách khác của Higashino, trong đó có Cánh Kỳ Lân, cũng do IPM xuất bản tại Việt Nam.
Lời kết
Chín điểm. Ác Ý không hoàn hảo. Một số review tiếng Việt cho rằng thủ pháp gây án lẫn quá trình Kaga tìm ra động cơ có phần đơn giản, rườm rà. Mình hiểu lời chê ấy. Phần điều tra có những chỗ lặp lại, và nếu đọc như một cuốn trinh thám giải đố thông thường, nó có thể gây thất vọng.
Nhưng mình nghĩ Ác Ý không phải một cuốn trinh thám giải đố. Nó là một cuốn sách về việc đọc. Về việc ta tin vào lời kể như thế nào. Về việc một người khéo léo với ngôn từ có thể biến một kẻ vô tội thành tội phạm, chỉ bằng cách kể một câu chuyện đủ hay.
Và nó là một cuốn sách về một thứ cảm xúc mà ít ai dám thừa nhận mình có: cái ác ý nhỏ nhen, không lý do, dành cho người mà ta không thể chịu nổi việc họ tốt hơn mình.
Nguồn tham khảo:
Tiếng Việt
- (Review sách) Ác Ý — Spiderum
- [Review] Ác Ý — Nuhado
- Review Ác Ý — Higashino Keigo — Tổng Dân Chúng
- Ác Ý — khi sự thật bị chôn vùi sau lớp vỏ ghi chép — Đêm Buồn
- Ác ý — Trang Trinh Thám
Tiếng Anh
- Holding a grudge all these years — BookPage
- Malice — The Complete Review
- Malice — The Japan Times
- Keigo Higashino — Wikipedia